# Balladyna

Juliusz Słowacki

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

> KOCHANY POETO RUIN!

> Pozwól, że pisząc do ciebie, zacznę od apologu[1], który mi opowiedziano nad Salaminy zatoką.

> Stary i ślepy harfiarz z wyspy Scio przyszedł nad brzegi Morza Egejskiego, a usłyszawszy z wielkim hukiem łamiące się fale, myślał, że szum ów pochodził od zgiełku ludzi, którzy się zbiegli pieśni rycerskich posłuchać. — Oparł się więc na harfie i śpiewał pustemu morza brzegowi: a kiedy skończył, zadziwił się, że żadnego ludzkiego głosu, żadnego westchnienia, żadnego pieśń nie zyskała oklasku. Rzucił więc harfę precz daleko od siebie, a te fale, które śpiewak mniemał tłumem ludzkim, odniosły złote pieśni narzędzie i położyły mu je przy stopach. I odszedł od harfy swojej smutny Greczyn, nie wiedząc, że najpiękniejszy rapsod nie w sercach ludzi, ale w głębi fal Egejskiego Morza utonął.

> Kochany Irydionie[2]! Ta powiastka o falach i harfiarzu zastąpi wszelką do Balladyny przemowę. Wychodzi na świat Balladyna z ariostycznym[3] uśmiechem na twarzy, obdarzona wnętrzną siłą urągania się z tłumu ludzkiego, z porządku i z ładu, jakim się wszystko dzieje na świecie, z nieprzewidzianych owoców, które wydają drzewa ręką ludzi szczepione. Niech naprawiacz wszelkiego bezprawia Kirkor pada ofiarą swoich czystych zamiarów; niech Grabiec miłuje kuchnię Kirkora; niechaj powietrzna Goplana kocha się w rumianym chłopie, a sentymentalny Filon szuka umyślnie męczarni miłosnych i umarłej kochanki; niechaj tysiące anachronizmów[4] przerazi śpiących w grobie historyków i kronikarzy: a jeżeli to wszystko ma wnętrzną siłę żywota, jeżeli stworzyło się w głowie poety podług praw boskich, jeżeli natchnienie nie było gorączką, ale skutkiem tej dziwnej władzy, która szepce do ucha nigdy wprzód niesłyszane wyrazy, a oczom pokazuje nigdy, we śnie nawet, niewidziane istoty; jeżeli instynkt poetyczny był lepszym od rozsądku, który nieraz tę lub ową rzecz potępił: to Balladyna wbrew rozwadze i historii zostanie królową polską — a piorun, który spadł na jej chwilowe panowanie, błyśnie i roztworzy[5] mgłę dziejów przeszłości.

> Uśmiechnij się teraz, Irydionie, bo oto naśladując francuskich poetów: powiem ci, że Balladyna jest tylko epizodem wielkiego poematu w rodzaju Ariosta, który ma się uwiązać z sześciu tragedii, czyli kronik dramatycznych. Cienie już różne ludzi niebyłych wyszły ze mgły przedstworzenia i otaczają mnie ciżbą gwarzącą: potrzeba tylko, aby się zebrały w oddzielne tłumy, ażeby czyny ich ułożyły się w postacie piramidalne wypadków, a jedną po drugiej garstkę na świat wypychać będę; i sprawdzą się może sny mego dzieciństwa. Bo ileż to razy, patrząc na stary zamek koronujący ruinami górę mego rodzinnego miasteczka, marzyłem, że kiedyś w ten wieniec wyszczerbionych murów nasypię widm, duchów, rycerzy; że odbuduję upadłe sale i oświecę je przez okna ogniem piorunowych nocy, a sklepieniom każę powtarzać dawne Sofoklesowskie „niestety!” A za to imię moje słyszane będzie w szumie płynącego pod górą potoku, a jakaś niby tęcza z myśli moich unosić się będzie nad ruinami zamku. — O! nie mów mi, że z dzwonków polnych większa ozdoba ruinom niż z tego wieńca myśli, w który je ubierze poeta: — bo choć róże rosnące na ruinach pałacu Nerona rozwidniały nam pięknie te gruzy: to jednak jaśniej mi je oświecił ów duch Irydiona, któregoś ty pod krzyżem w Koloseum położył i nakrył złotymi skrzydłami anioła.

> Tak więc, kiedy ty dawne posągowe Rzymian postacie napełniasz wulkaniczną duszą wieku naszego, ja z Polski dawnej tworzę fantastyczną legendę, z ciszy wiekowej wydobywam chóry prorockie — i na spotkanie twojej czarnej, piorunowej, dantejskiej[6] chmury prowadzę lekkie, tęczowe i ariostyczne obłoki, pewny, że spotkanie się nasze w wyższej krainie nie będzie walką, ale tylko grą kolorów i cieni, z tym smutnym dla mnie końcem, że twoja chmura, większym wichrem gnana i pełniejsza piorunowego ognia, moje wietrzne i różnobarwne obłoki roztrąci i pochłonie.

> Doniosły mi sylfy, żeś powędrował teraz odwiedzić Etnę czerwoną: posłałem natychmiast Skierkę, aby ci na drodze wszystkie pootwierał kwiaty i wszystkie gwiazdy nad tobą zapalił; za to przez wdzięczność, stanąwszy na szczycie wulkanu, spojrzyj na mórz rozległe błękity i pomyśl, że niedawnymi czasy przez te zwierciadła wędrował okręt mój, jak łabędź żaglami nakryty. Powiedz, czy nie dojrzysz jakiego rysu na fali, jakiego śladu po zniknionym okręcie? Księża wtenczas śpiewali hymn do Najświętszej Panny, a ja stałem z wlepionymi w ogień Etny oczyma, smutny, że mnie fala znów tylko do Europy odnosiła. Słuchaj w ciszy powietrznej, czy echo tego hymnu, który mi serce uciszał, nie drga dotąd w kryształowej atmosferze? Szukaj mojego śladu w powietrzu i na fali, a jeśli o mnie na fali i w powietrzu nie słychać, to znajdź mnie w sercu twoim i niech ja będę jeszcze z tobą przez jedną godzinę. Wszak darem to jest Boga, że my umiemy myślą latać do siebie w odwiedziny.

> Rozpisałem się długo, a zamierzyłem był tylko napisać

> Autorowi Irydiona
> na pamiątkę
> Balladynę

> poświęca

> Juliusz Słowacki

> Paryż, dnia 9 lipca 1839 r.


OSOBY:

Pustelnik — Popiel III wygnany

Kirkor — pan zamku

Matka — wdowa

Balladyna,

Alina — jej córki

Filon — pasterz

Grabiec — syn zakrystiana

Fon Kostryn — naczelnik straży w zamku Kirkora

Gralon — rycerz Kirkora

Kanclerz

Wawel — dziejopis[7]

Paź

Poseł ze stolicy Gnezna

Oskarżyciel sądowy

Lekarz koronny

Pany — rycerze — służba zamkowa — wieśniacy — dzieci.


OSOBY FANTASTYCZNE:

Goplana — nimfa, królowa Gopła

Chochlik

Skierka


Za czasów bajecznych, koło jeziora Gopła.

### AKT PIERWSZY

#### SCENA I

Las blisko jeziora Gopła — chata pustelnika ustrojona kwiatami i bluszczem. — Kirkor wchodzi w karaceńskiej zbroi[8], bogato ubrany, z orlimi skrzydłami…

KIRKOR


sam

Rady zasięgnąć warto u człowieka,
Który się kryje w tej zaciszy leśnej;
Pobożny starzec — ma jednak w rozumie
Nieco szaleństwa: ilekroć mu prawisz[9]
O zamkach, królach, o królewskich dworach,
To jak szalony od rozumu błądzi[10],
Miota przekleństwa, pieni się, narzeka;
Musiał od królów doznać wiele złego,
I z owąd[11] został przyjacielem gminu[12].

stuka do celi

Puk! puk! puk!


GŁOS Z CELI


Kto tam?


KIRKOR


Kirkor.


PUSTELNIK


wychodząc z celi

Witaj synu…
Czego chcesz?


KIRKOR


Rady.


PUSTELNIK


Zostań pustelnikiem.


KIRKOR


Gdybym podstarzał dziesiątym krzyżykiem[13],
Może bym w smutne schronił się dąbrowy[14];
Ale ja młody, pan czterowieżowy,
Przemyślam dzisiaj, jak by się ożenić…
Poradź mi, starcze.


PUSTELNIK


Lat dwadzieścia z górą
Jak żyję w puszczy…


KIRKOR


Cóż stąd?


PUSTELNIK


Więc ocenić
Ludzi nie mogę — ani wskazać, którą
Weźmiesz dziewicę.


KIRKOR


Te, co rozkwitały
Z dzieciństwa pączków, gdyś ty żył na świecie,
Są dziś pannami… czerwony li[15] biały
Pączek na róży, taka będzie róża…
Przypomnij niegdyś najpiękniejsze dziecię,
Białą, jak w ręku anielskiego stróża
Kwiat lilijowy — niech jej słowik śpiewny
Zazdrości głosu, a synogarlica[16]
Wiernością zrówna… gdzie taka dziewica,
Wskaż mi, o starcze? Mówią, że królewny
Słyną wdziękami?


PUSTELNIK


Nieba! to ród węża.
Żona zbrodniami podobna do męża,
Córki do ojca, a do matek syny;
Jak w jednym gnieździe skłębione gadziny.
O bogdaj piorun!…


KIRKOR


Nie przeklinaj.


PUSTELNIK


Młody,
Przeklinaj ze mną — oni klątwy warci.
Bogdaj doznali, co pomór[17] i głody!
Bogdaj piorunem na poły pożarci,
Padając w ziemi paszczą rozdziawioną,
Proch mieli płaszczem, a węża koroną.
Bogdaj! — Klnąc zbójcę potargałem siły,
Wściekłem się jako brytan uwiązany.
Bo też ja kiedyś byłem pan nad pany,
Stutysiącznemu narodowi miły,
Żyłem w purpurze[18], dziś noszę łachmany;
Muszę przeklinać. Miałem dziatek[19] troje,
Nocą do komnat weszli brata zbóje,
Różyczki moje trzy z łodygi ścięto!
Dziecinki moje w kołyskach zarżnięto!
Aniołki moje!… wszystkie moje dzieci!


KIRKOR


Któż jesteś, starcze?


PUSTELNIK


Ja… Król Popiel trzeci…


KIRKOR


schyla kolano

Królu mój!


PUSTELNIK


Któż mię z żebraki rozezna?[20]…


KIRKOR


Uzbrajam chamy[21] i lecę do Gnezna
Mścić się za ciebie…


PUSTELNIK


Młodzieńcze, rozwagi!


KIRKOR


Bezprawie gorzej od Mojżesza plagi[22]
Kala tę ziemię i prędzej się szerzy;
Popiel, skalany dzieci krwią niewinną,
Niegodny rządzić tłumowi rycerzy.
Niech więc się stanie, co się stać powinno,
Pod okiem Boga, na tej biednej ziemi.


PUSTELNIK


Czy ty skrzydłami anioła złotemi
Z nieba zleciałeś?


KIRKOR


Na barkach orlicy
Para tych białych skrzydeł wyrastała;
Gdy na rycerskiej są naramiennicy,
Będzieżli[23] rycerz mniej niż owa biała
Ptaszyna ludziom użyteczny? — mali[24]
Gadom przepuszczać rycerz uskrzydlony
Orła piórami?


PUSTELNIK


O mężu ze stali!
Ty jesteś z owych, którzy walą trony.


KIRKOR


Ty wiesz, jak nasza ziemia wszeteczeństwem
Króla skalana. Wiesz, jak Popiel krwawy
Pastwi się coraz nowym okrucieństwem…
Zaczerwienione krwią widziałem stawy:
Król żywi karpie ciałem niewolników.
Nieraz wybiera dziesiątego z szyków
I tnąc w kawały, ulubionym rybom
Na żer wyrzuca; resztę ciał wymiata
Na dworskie pola i czerwonym skibom
Ziarno powierza. Sąsiad ziemię kata
Na pośmiewisko zwie Rusią Czerwoną.
Dotąd żyjącym pod Lecha koroną
Bóg dawał żniwo szczęścia niezasiane,
Lud żył szczęśliwy; dzisiaj niesłychane
Pomory, głody sypie Boża ręka.
Ziemia upałem wysuszona pęka;
Wiosenne runa złocą się, nim ziarno
Czoła pochyli, a wieśniacy garną
Sierpami próżne tylko włosy żyta.
Ta sama Polska, niegdyś tak obfita,
Staje się co rok szarańczy szpichlerzem;
Niegdyś tak bitna, dziś bladym rycerzem
Z głodami walczy i z widmem zarazy.


PUSTELNIK


Ach jam[25] przeklęty! przeklęty! trzy razy
Przeklęty! winien jestem nieszczęść ludu.


KIRKOR


Jako, tyś winien?…


PUSTELNIK


Z rozlicznego cudu
Korona Lecha sławną niegdyś była,
W niej szczęścia ludu, w niej krainy siła
Cudem zamknięta… oto ja, wygnany,
Lud pozbawiłem tej korony.


KIRKOR


Starcze?…


PUSTELNIK


Korona brata mego jak liczmany[26]
Fałszywa… moja pod spróchniałe karcze[27]
Lasu wkopana… miałem ją do grobu
Ponieść za sobą.


KIRKOR


Skądże tej koronie[28]
Cudowna władza?


PUSTELNIK


Ku ojczystej stronie
Wracali niegdyś od Betleem żłobu
Święci królowie — dwóch Magów i Scyta[29].
Ów król północny zaszedł w nasze żyta,
Zabłądził w zbożu jak w lesie — bo zboże
Rosło wysokie jak las w kraju Lecha;
Więc zabłądziwszy rzekł: «Wyprowadź, Boże!»
Aż oto przed nim odkrywa się strzecha
Królewskiej chaty — bo Lech mieszkał w chacie. —
Wszedł do niej Scyta i rzekł: «Królu! bracie!
Idę z Betleem, a gwiazda błękitna
Twoich bławatków ciągle szła przede mną,
Aż tu zawiodła». — Lech rzekł: «Zostań ze mną.
Kraina moja szczęśliwa i bitna,
Jeśli chcesz, to się tą ziemicą[30] z tobą
Dzielę na poły». — Scyta rzekł: «Zostanę,
Lecz kraju nie chcę, bo ziemie złamane
Rozgraniczają się krwią i żałobą
Dzieci i matek». Więc razem zostali;
Ale to długa powieść…


KIRKOR


Mów! mów dalej!


PUSTELNIK


Więc jako dawniej czynili mocarze,
Z Lechem się mieniał Scyta na obrączki;
A pokochawszy mocniej sercem, w darze
Dał mu koronę… stąd nasza korona.
Zbawiciel niegdyś wyciągając rączki
Szedł do niej z matki zadumanej łona
I ku rubinom podawał się cały
Jako różyczka z liści wychylona,
I wołał: caca! i na brylant biały
Różanych ustek perełkami świecił.


KIRKOR


O biedny kwiatku! na toż ty się kwiecił,
By cię na krzyżu ćwiekami przybito?
Czemuż nie było mnie tam na Golgocie,
Na czarnym koniu, z uzbrojoną świtą!
Zbawiłbym Zbawcę — lub wyrąbał krocie[31]
Zbójców na zemstę umarłemu.


PUSTELNIK


Synu!
Bóg weźmie twoją pochopność do czynu
Za czyn spełniony. Wróćmy w nasze czasy.
Gdy mię brat wygnał, uniosłem w te lasy
Świętą koronę…


KIRKOR


Wróci ona! wróci!
Przysięgam tobie… Lecz…


PUSTELNIK


Co chcesz powiadać?


KIRKOR


Nim Kirkor w przepaść okropną się rzuci
Szukając zemsty — chcę — chciałbym cię badać,
Na jakim pieńku zaszczepić rodowe
Drzewo Kirkorów, aby kiedyś nowe
Plemię rycerzy tronu twego strzegło?
Kogo wprowadzić w podwoje zamkowe
Z żony imieniem?


PUSTELNIK


Tylu ludzi biegło
Z pierścionkiem ślubnym za marą[32] wielkości,
A prawie wszyscy wzięli kość niezgody
Zamiast straconej z żebra swego kości[33].
Postąp inaczej — ty szlachetny, młody;
Niechaj ci pierwsza jaskółka pokaże,
Pod jaką belką gniazdo ulepiła;
Gdzie okienkami błysną dziewic twarze,
A dach słomiany, tam jest twoja miła.
Ani się wahaj, weź pannę ubogą,
Żeń się z prostotą, i niechaj ci błogo
I lepiej będzie, niżbyś miał z królewną…


KIRKOR


Tak radzisz, starcze?


PUSTELNIK


Idź, synu, na pewno[34]
Do biednej chaty — niechaj żona karna,
Miła, niewinna…


KIRKOR


Jaskółeczko czarna!
Ptaszyno moja, gdzie mię zaprowadzisz?


PUSTELNIK


Słuchaj mię, synu…


KIRKOR


Starcze, dobrze radzisz…
Prowadź, jaskółko!


Odchodzi Kirkor.

PUSTELNIK


sam

O! ci młodzi ludzie,
Odchodzą od nas i wołają głośno:
Idziemy szukać szczęścia. Więc my, starce[35],
Cośmy przebiegli po tej biednej ziemi,
A nigdy szczęścia w życiu nie spotkali;
Możeśmy tylko szukać nie umieli…
Idź! idź! idź, starcze, do pustelnej celi…

chce wchodzić do celi — i zatrzymuje się na progu


Wchodzi Filon, pasterz… zamyślony — fantastycznie we wstążki i kwiaty ubrany.

FILON[36]


z egzaltacją

O! złote słońce! drzewa ukochane!
O! ty strumieniu, który po kamykach
Z płaczącym szumem toczysz fale śklane!
Rozmiłowane w jęczących słowikach
Róże wiosenne! z wami Filon skona!
Bo Filon marzył los Endymijona[37],
Marzył, że kiedyś po blasku miesiąca
Biała bogini, różami wieńczona,
Z niebios błękitnych przypłynie, i drżąca
Czoło pochyli, a koralowemi
Ustami usta moje rozpłomieni.
Ach! tak marzyłem! Ale na tej ziemi
Nie ma Dyjanny[38]. Samotny uwiędnę
Jako fijołek — albo kwiat jesieni.


PUSTELNIK


Co znaczą owe narzekania zrzędne?
Młody szaleńcze, gdzie zimny rozsądek?
Wywracasz świata boskiego porządek,
A że ty chciwy Akteona[39] wanien,
Czekasz na ziemi anielskiego bóstwa:
Dlatego tyle zestarzałych panien
Dotąd się mężów swych nie doczekały;
Szukaj kochanki na ziemi.


FILON


Świat cały
Na próżno zbiegłem przeglądając mnóstwa
Dziewic śmiertelnych. Nieraz wzrok łakomy
Śledził spod złotej kapeluszów słomy
Żniwiarek twarze, podobne czerwienią
Makom zbożowym. Nieraz poglądam
Na białe płótna, łąk jasną zielenią
Słońcu podane; rojąc serca szałem,
Że z bieli płócien jako z morskiej piany
Alabastrowa[40] miłości bogini
Wyjdzie na słońce. Ach! tak obłąkany,
Żyłem na świecie jako na pustyni;
Nienasycony, dumający, rzewny.
Byłem na dworach, widziałem królewny
Podobne gwiaździe Wenus[41], co wynika
Wieczorem z nieba różowego zorzą,
Zaczerwieniona, ale bez promyka.
Serca nie mają, a sercem się drożą[42]
Więcej niż koron brylantami.


PUSTELNIK


Głupcze!
Niedoścignionych gwiazd szalony kupcze!
Ty, co na dworach szukałeś kochanki:
Precz! precz ode mnie, kwiecie beznasienny,
Studniom niezdatny jak stłuczone dzbanki,
Światowi jako słońca blask jesienny
Bezużyteczny. Skoro na tron wrócę,
Zamknę cię w szpital szalonych lub rzucę
Na bakalarską[43] ławę między dzieci.


FILON


Mój dobry ojcze! niechaj ci Bóg świeci!
Musisz być chory, gadasz nieprzytomnie.


PUSTELNIK


Wszyscy szaleńcy zlatują się do mnie,
A wszyscy marzą o królewskich dworach,
Myślą o królach, a kryją się w borach,
I jęczą, jęczą jak oślepłe sowy.


FILON


Wsadź, starcze, głowę w strumień kryształowy,
Może ochłonie.


PUSTELNIK


Woda nie obmyje
Na moim czole czerwonego pasu.
Widzisz! czy widzisz, jak korona ryje?
Dwudziestoletnie życie w głębi lasu
Nie zagoiło rany. Pas na czole,
A drugi taki pas mi serce płata;
Ten od korony,

pokazując na serce

ten od mieczów kata.
O! moje dzieci! o! sieroctwa bole!
O! moja przeszłość!


FILON


Nudzi mię ten stary,
W głowie ma jakieś bezcielesne mary,
Pewnie oszalał samotnością, postem[44].


PUSTELNIK


Cierpienie myśli jest kolącym ostem,
Lecz rzeczywistość… o! ta jak żelazo
Rani, zabija…


FILON


O tym inną razą[45]
Mówić będziemy, a przekonam ciebie,
Że smutek serca…


PUSTELNIK


Niechaj cię pogrzebie,
Mdława istoto. Nic niech nic zabije;
A twój grobowiec zamknie nic.


FILON


O luba!
Nieznaleziony twój obraz

pokazując na serce

tu żyje!
Nieznalezienie gorsze niźli zguba;
Jam cię nie znalazł, a widzę przed sobą!
Idę do lasu, gdzie będę sam — z tobą…
Błogosławiony wyobraźni cudzie,
Ty mnie ocalasz!

odchodzi w las


PUSTELNIK


Jak szaleją ludzie!

wchodzi do celi


#### SCENA II

Inna część lasu — widać jezioro Gopło.

Skierka i Chochlik wchodzą.

SKIERKA


Gdzie jest Goplana, nasza królowa?


CHOCHLIK


Spi jeszcze w Gople.


SKIERKA


I woń sosnowa,
I woń wiosenna nie obudziła
Królowej naszej? woń taka miła!
Czyliż[46] nie słyszy, jak skrzydełkami
Czarne jaskółki biją w jezioro
Tak, że się całe zwierciadło plami
W tysiące krążków?


CHOCHLIK


Zanadto skoro[47]
Zbudzi się jędza i będzie
Do pracy nas zaprzęgać. To w puste żołędzie
Wkładać jaja motylic — to pomagać mrówkom
Budującym stolice i drogi umiatać
Do mrównika wiodące… to majowym krówkom
Rozwiązywać pancerze, aby mogły latać,
To zwiedzać pszczelne ule i z otwartej księgi
Czytać prawa ulowe lub rotę przysięgi
Na wierność matce pszczelnej od zrodzonej pszczółki;
To na trzcinę jeziora zwoływać jaskółki
I uczyć budownictwa pierworoczne matki.
Już zamykać stawiane na ptaszęta klatki,
Nim jaki biedny ptaszek uwięźnie w zapadni,
Na przekor ptasznikowi; już to pani sroce
Ciągle trąbić do ucha naukę: nie kradnij;
Albo wróblowi wmawiać, że pięknie świegoce,
Aby ciągle świegotał nad wieśniaczą chatą…
Pracuj jak koń pogański, pracuj całe lato,
A zimą spij u chłopa za brudnym przypieckiem,
Między garnkami, babą szczerbatą i dzieckiem.


SKIERKA


Bo też ty jesteś leniwy, Chochliku!

patrzy na jezioro

Ach, patrz! na słońca promyku
Wytryska z wody Goplana;
Jak powiewny liść ajeru[48],
Lekko wiatrem kołysana;
Jak łabędź, kiedy rozwinie
Uśnieżony żagiel steru,
Kołysze się — waha — płynie.
I patrz! patrz! lekka i gibka,
Skoczyła z wody jak rybka,
Na nezabudek[49] warkoczu
Wiesza się za białe rączki,
A stopą po fal przezroczu
Brylantowe iskry skrzesza.
Ach czarowna! któż odgadnie,
Czy się trzyma z fal obrączki?
Czy się na powietrzu kładnie[50]?
Czy dłonią na kwiatach się wiesza?


CHOCHLIK


Ona ma wianek na głowie…
Czy to kwiaty? czy sitowie?


SKIERKA


O nie… to na włosach wróżki
Uśpione leżą jaskółki.
Tak powiązane za nóżki
Kiedyś, w jesienny poranek,
Upadły na dno rzeczułki:
Rzeczułka rzuciła wianek,
Wianek czarny jak hebany
Na złote włosy Goplany.


CHOCHLIK


Radzę ci, uciekajmy, mój Skierko kochany,
Wiedźma gotowa zaraz nową pracę zadać.
Albo obracać młyny, skąd woda uciekła
Biednemu młynarzowi, lub każe spowiadać
Leniwego szerszenia, nim pójdzie do piekła
Za kradzież słodkich miodów… lub malować pawie


SKIERKA


Więc uciekaj… ja się bawię…
Promienie słońca przenikły
Jaskółeczek mokre piórka…
Ożyły — pierzchły — i znikły
Jak spłoszonych wróbli chmurka
Królowa nasza bez ducha.
Zadziwiona stoi, słucha;
Nie śmie wiązać i zaplatać
Kos[51] rozwianych, nie wie, czemu
Wianeczkowi uwiędłemu
Przyszło ożyć? skąd mu latać?
Goplano! Goplano! Goplano!


Wchodzi Goplana.

GOPLANA


Narwij mi róż, Chochliku! poleciał mój wianek.


CHOCHLIK


Już się zaczyna praca.


Chochlik odchodzi mrucząc.

GOPLANA


Czy to jeszcze rano?


SKIERKA


Pierwsza wiosny godzina.


GOPLANA


Ach! gdzież mój kochanek?


SKIERKA


Co mi rozkażesz, królowo?
Zadaj piękną jaką pracę.
Winąć[52] tęczę kolorową,
Albo budować pałace,
Powojami wiązać dachy.
I opierać kwiatów gmachy
Na kolumnach malw i dzwonów
Lazurowych.


GOPLANA


zamyślona

Nie!


SKIERKA


Chcesz tronów
Z wypłakanych nieba chmurek?
Czy ci przynieść pereł sznurek?
Z owych pereł, które dają
Lep na ptaszki; ale mają
Takie blaski, takie wody,
Jak kałakuckie[53] jagody.
Chcesz? lecę na trzęsawice[54],
Dojrzę — dogonię — pochwycę —
Błędnego moczar ognika;
I zaraz w lilijkę białą
Oprawię jak do świecznika,
I nakryję białym dzwonkiem,
By ci świecił… Czy to mało?
Rozkaż, pani! Co pod słonkiem,
Co na ziemi, wszystko zniosę:
Drzewa, kwiaty, światło, rosę.
Co nad ziemią, w ziemi łonie:
Dźwięki, echa, barwy, wonie,
Wszystko, o czym kiedy śniły
Myśli twoje w jezior burzy
Kołysane.


GOPLANA


Skierko miły,
Ja się kocham.


SKIERKA


W czym? czy w róży
Bezcierniowej? czy w kalinie?
W czterolistnej koniczynie?
Może w kwiatku: «niech Bóg świeci»,
Który posadzi macocha
Na grobie mężowskich dzieci?
Może w Magdaleny nitce[55],
Co bez wiatru leci płocha?
Może w białej margieritce,
Co piątym listkiem: «nie kocha»
Zabiła młodą pasterkę?
W czym się kochasz? poszlij[56] Skierkę,
A przyniesie ci kochanka,
I wplecie do twego wianka,
I będziesz go wiecznie miała,
Pieściła i całowała
Do przyszłej wiosny poranka,
Do drugiego kwiatów wieku.


GOPLANA


Ach! ja się kocham, kocham się w człowieku!


SKIERKA


To ludzkie czary.


GOPLANA


Tej zimy, gdym usnęła
Na skrysztalonym łożu, światło mię jakieś
Z głuchego snu gwałtownie ocuciło.
Otwieram oczy — patrzę… płomień czerwony
Jako pożaru łuna bije przez lody
I słychać głuchy huk. Rybacy to rąbali
Przełomkę[57] biednym rybkom zdradliwą… Nagle
Okropny krzyk — w przełomkę człowiek pada.
Na moje upadł łoże; a czy to światło
Podobne barwie róż, które świeciło
W moim pałacu szklistym? czy też prawdziwe
Róże na jego licach śmiercią mdlejące;
Ale się piękny wydał — ach! piękny tak, że chciałam
Zatrzymać go na wieki w zimnych pałacach,
I nie rozwiązać z wieńca ramion, i przykuć
Łańcuchem pocałunków. Wtem zaczął konać…
Musiałam wtenczas, ach! musiałam go wypuścić!
Gdybym przynajmniej mogła była go wynieść
Z wody na rękach moich, usta z ustami
Spoić i życie wlać w ostygłe jego piersi;
Ale ty wiesz, co to za męka dla nas,
Kiedy, podobne kwiatom, musiemy składać
Rumieniec nasz i piękne barwy wiosny,
I do kamieni białych podobne leżyć
W głębiach jeziora. Taką ja wtenczas byłam.
Musiałam leżeć na dnie, ani się płocho[58]
Na światło dnia wyrywać. Na pół martwego
Wyniosłam drzącą[59] ręką i przez otwory
W lodzie wybite rzucam: sama boleśnie
Wracam na puste łoże, na zimne łoże;
A moje serce rozdarł okrzyk rybaków,
Którzy witali wtenczas, gdy ja żegnałam.
Jakżem czekała wiosny, przyszła nareszcie!
Z miłością w sercu budzę się… kwiaty
To nic przy jego licach — gwiazdy gasną
Przy jego jasnych oczach… Ach kocham, kocham!


SKIERKA


Ktoś idzie tutaj lasem.


GOPLANA


To on! to on! mój miły.
Bądź niewidomym, Skierko.


Skierka odchodzi.

Wchodzi na scenę Grabiec — rumiany — w ubiorze wieśniaka.

GRABIEC


Ach, cóż to za panna?
Ma twarz, nogi, żołądek — lecz coś jakby szklanna[60].
Co za dziwne stworzenie z mgły i galarety.
Są ludzie, co smak czują do takiej kobiety;
Ja widzę coś rybiego w tej dziwnej osobie.


GOPLANA


Jak się nazywasz, piękny młodzieńcze?


GRABIEC


Nic sobie…


GOPLANA


Miły nic sobie!


GRABIEC


Jakżeś głupia, mościa pani[61] —
Nic sobie, to się znaczy, że nic nie przygani
Mojej piękności, to jest, żem piękny. A zwę się
Grabiec.


GOPLANA


Cóż cię za anioł obłąkał w tym lesie?


GRABIEC


Proszę, coż za ciekawość w tym wywiędłym schabku!


GOPLANA


Proszę cię, panie Grabiec!


GRABIEC


Wolno mówić: Grabku!
Panie Grabku!


GOPLANA


Któż jesteś?


GRABIEC


Aśćki[62] panny sługa…
A pytasz, kto ja jestem?… to historia długa;
W naszym kościółku stały ogromne organy,
Mój tata grał na dudach; pięknie grywał pjany[63],
Ale kiedy na trzeźwo, okropnie rzępolił;
Do tego był balwierzem i całą wieś golił,
Golił i grał na dudach, bo golił w sobotę,
Na dudach grał w niedzielę; a miał taką cnotę,
Że nie pił, kiedy golił, a pił, kiedy grywał.
I wszystko szło jak z płatka[64]. Wtem kogut zaśpiéwał
I mój ojciec małżeństwem z żoną los zespolił.
Panna młoda wąs miała, ojciec wąs ogolił
I wszystko szło jak z płatka. Lecz tu nowe cuda!
Żona grała na dudach, a tatuś był duda;
Grała więc po tatusiu i dopóty grała,
Aż go na cmentarzyku wiejskim pogrzebała.
Ja zaś, pośmiertne dzieło pana organisty,
Jestem, jak mówią, ojca wizerunek czysty,
Bo lubię stary miodek[65] i kocham gorzonnę[66],
I uciekam od matki…


GOPLANA


Słowa jego wonne
Przynosi wiatr wiosenny do mojego ucha…
O luby! ja cię kocham…


GRABIEC


Coż to za dziewucha?
Obcesowo[67] zaczyna. Wprawdzie to nie dziwy.
Ilekroć przez wieś idę, to serca jak śliwy
Lecą pod moje nogi… wołają dziewczęta:
Panie Grabku! Grabiątko, niech Grabiec pamięta,
Że jutro grabim siano — pomóż, Grabku, grabić
A to znaczy, że za mnie dałyby się zabić,
I to, że się na sienie[68] dadzą pocałować.


GOPLANA


Czy mię kochasz, mój miły…?


GRABIEC


Ha!… trzeba skosztować…
Na przykład… daj całusa


GOPLANA


Stój!… pocałowanie
To ślub dla czystych dziewic. Na dziewiczym wianie[69]
Za każdym pocałunkiem jeden listek spada.
Nieraz dziewica czysta i smutkami blada
Dlatego, że spadł jeden liść u serca kwiatu,
Nie śmie kochać i daje pożegnanie światu,
I do mogiły idzie nigdy niekochana.


GRABIEC


Coś waćpanna jak mniszka.


GOPLANA


Raz pocałowana
Będę twoją na wieki — i ty mój na wieki…


GRABIEC


Ha, pocałunek bliski, a ten «mój» daleki.

całuje


GOPLANA


O mój luby!


GRABIEC


Dalibóg… pfu!… pocałowałem
Niby w pachnącą różę… pfu… róża jest ciałem,
Ciało jest niby różą… niesmaczno!…


GOPLANA


Mój drogi!
Więc teraz co wieczora na leśne rozłogi
Musisz do mnie przychodzić. Będziemy błądzili,
Kiedy księżyc przyświeca, kiedy słowik kwili,
Nad falą szklistych jezior, pod wielkim modrzewiem
Będziemy razem marzyć przy księżycu[70]…


GRABIEC


do siebie

Nie wiem,
Co odpowiedzieć babie…


GOPLANA


Ty smutny? ty niemy?
O! my z tobą będziemy szczęśliwi!


GRABIEC


Będziemy,
Lecz nie wieczorem — i nie przy jeziorze…


GOPLANA


Czemu?


GRABIEC


Bo ja nie lubię wody jak wściekły.


GOPLANA


Mojemu
Kochankowi rwać będę poziomki, maliny.


GRABIEC


Lecz ja nie lubię malin… a kiedy dziewczyny
Niosą dzbanek na głowie, nieraz zrzucam dzbanek,
Ale to nie dla malin.


GOPLANA


Lecz ty mój kochanek…
Ty musisz lubić kwiaty… Więc przyjdź co wieczora.


GRABIEC


A to już tego nadto!… co za nudna zmora!
Nie przyjdę w żaden wieczór…


GOPLANA


Dlaczego?


GRABIEC


Za borem
Pewna dziewczyna czeka na Grabka wieczorem.


GOPLANA


Dziewczyna?


GRABIEC


Tak… dziewczyna…


GOPLANA


Czy piękna dziewczyna?


GRABIEC


Ha?… co pannie do tego?… zwie się Balladyna.


GOPLANA


Siostra Aliny?… córka wdowy?… ale ona
Złe ma serce…


GRABIEC


Waćpanna, widzę, coś szalona…
Nie wierzę w babskie dziwy, sądy i przestróżki[71]
Wszystkie dziewczęta, które mają małe nóżki,
To mają piękne usta i serca — a właśnie
Ona piękną ma nóżkę…


GOPLANA


zapalając się

Niech słońce zagaśnie,
Jeśli mi ciebie kto wydrze, kochanku.
Ty jesteś moim! moim! moim wiecznie!
Choćbyś miał księżyc za ślubny pierścionek,
Choćbyś miał księżyc, to ja go rozłamię,
Zagaszę księżyc, który cię prowadzi
Do pocałunków, do kochanki domu.
Ach bądź mi wiernym! błagam cię! zaklinam!
Na twoje własne szczęście. Ach! zaklinam!
Bo zginiesz, luby… nie… razem zginiemy,
Ale ty zginiesz także, gdy ja zginę…
Więc nie chcę zginąć, abyś ty nie zginął.
Przynajmniej dzisiaj nie chodź tam wieczorem,
Przynajmniej dzisiaj nie chodź tam… ja każę…


GRABIEC


A któż ty jesteś, co każesz?


GOPLANA


Królowa!
Królowa fali, Goplana.


GRABIEC


Ej!… w nogi!
Jezus Maryja! a tom popadł w biedę,
Szatana żona chce być moją żoną.


Grabiec ucieka.

GOPLANA


sama

Niech słońce gaśnie! niechaj gwiazdy toną
W bezdrożne niebo! niechaj róże więdną!
Co mi po słońcu, po gwiazdach, po kwiatach,
Wolę je stracić niż kochanka stracić.
Co mam potęgi, co nadprzyrodzonej
Siły nad światem; to obrócę na to,
Aby to serce podbić i mieć moim…
Skierko! Chochliku!…


SKIERKA


przybiega

Czy słyszałeś, Skierko,
Moją rozmowę z kochankiem? aniołem?


SKIERKA


Nie karz… ciekawość… szczera moja skrucha,
Biały powoju kwiatek uszczyknąłem
I końcem rożka włożywszy do ucha
Słyszałem… przez kwiat…


GOPLANA


Gdzie Chochlik?


SKIERKA


Leniwy
Ciągnie się z wiankiem…


Wchodzi Chochlik z wiankiem.

GOPLANA


A wstydź się, Chochliku!
Patrz, coś ty narwał chwastu i pokrzywy,
Brzydkich piołunów, koniczyn, trawniku.


SKIERKA


Pozwól mi, pani, niech ja go wysiekę
Za taki wianek…


CHOCHLIK


Ej!… ja cię urzekę[72]…


GOPLANA


Słuchajcie mię cicho, diabliki…
Oto, Chochlo, polecisz za moim kochankiem;
Idź przy nim, przed nim, za nim, jak skoczne ogniki,
I błąkaj po murawach tak, by przed porankiem
Nie trafił do mieszkania — ani do tej chaty,
Gdzie mieszkają dwie piękne dziewczęta — dwa kwiaty,
Córki wdowy… rozumiesz… a o wschodzie słońca
Tu miłego przyprowadź.


CHOCHLIK


Będę go bez końca
Błąkał i sadzał w błocie… cha! cha! cha! cha! cha! cha!


Odchodzi Chochlik.

GOPLANA


A ty, mój Skierko, leć na mały mostek
Gdzie jest mogiła samobójcy stracha
Ukryj się w łozy[73] zarostek.
Za godzinę przez ten mostek
Będzie jechał pan bogaty,
Ustrojony w złote szaty,
Jak do ślubu — bez oręży,
I kareta złotem błyska,
I pięć rumaków w zaprzęży;
Cztery karych i klacz biała
Przodem lecąc iskry ciska.
A na mostku wypróchniała
Leży belka drżąca, śliska.
Czy rozumiesz?


SKIERKA


Wywrócić?


GOPLANA


skłaniając głową

Lecz nie szkodzić żywym.
Ani ludziom, ni koniom.


SKIERKA


A potem?


GOPLANA


Tego pana w płaszczu złotem,
Hymnem wiatru czułym, tkliwym
Zaprowadzić aż do chaty,
Gdzie mieszka uboga wdowa
I dwie młode córki chowa.
Uczyń tak, by pan bogaty
Wziął tam żonę i we dwoje
Odjechał złotą karetą.
Luby Skierko! dziecię moje!


SKIERKA


Dziewczyna będzie kobietą,
Nim dwa razy słońce zaśnie,
Nim dwa razy księżyc zgaśnie.

odlatuje


GOPLANA


sama

Więc rozesłałam sylfy[74]; niechaj pracują
Na moje szczęście. Teraz nie idzie o to,
Aby wojskami kwiatów zdobywać niwy;
Nie kwiatów strzec mi teraz, nie tęcze winąć[75],
Ani słowiki uczyć piosenek, ani
Budzić jaskółki wodne… kocham!… ginę!…
A jeśli on mię kochać nie będzie? cała
W mgłę się rozpłynę białą, i spadnę łzami
Na jaki polny kwiat, i z nim uwiędnę.

rozpływa się w powietrzu


#### SCENA III

Chata Wdowy.

Wdowa i córki jej Balladyna i Alina wchodzą z sierpami.

WDOWA


Zakończony dzień pracy. Moja Balladyno,
Twoje rączki od słońca całe się rozpłyną
Jak lodu krysztaliki. Już my jutro rano
Z Alinką na poletku[76] dożniemy ostatka;
A ty, moje dzieciątko, siedź sobie za ścianą…


ALINA


Nie! nie, nie, jutro odpoczywa matka,
A my z siostrzycą idziemy na żniwo.
Słoneczko lubi twoję główkę[77] siwą
I leci na nią by[78] natrętna osa
Do białych kwiatków; ani go od włosa
Liściem odpędzić; że też nigdy chmurki
Bóg nie nadwieje, aby cię zakryła.
O! biedna matko!


WDOWA


Dobre moje córki,
Z wami to nawet ubożyzna miła;
A kto posieje dla Boga, nie straci.
Zawsze ja myślę, że wam Bóg zapłaci
Bogatym mężem… a kto wie? a może
Już o was słychać na królewskim dworze?
A my tu żniemy, aż tu nagle z boru
Jaki królewic — niech i kuchta dworu
Albo koniuszy — zajeżdża karetą…
I mówi do mnie: «Podściwa[79] kobieto,
Daj mi za żonę jedną z córek». — «Panie!
Weź Balladynę, piękna jak dziewanna». —
Tobie się także, Alino, dostanie
Rycerz za męża… ale starsza panna
Powinna prędzej zostać panną młodą.
W rzeczułkach woda goni się za wodą.
Mój królewicu, żeń się z Balladyną.


BALLADYNA


Gdzie ty mój grzebień podziałaś, Alino?
Co ty tam słuchasz, jak się matce marzy.


ALINA


Wiesz, Balladyno, że to jej do twarzy,
Kiedy śni głośno, kiedy się uśmiecha.


WDOWA


do Balladyny

Dobrze ty mówisz! Chata taka licha,
A mnie się marzy Bóg wie nie co…
Ale Bogu się także w wiekuistej chwale
Musi coś marzyć… a gdyby też Bogu
Chciało się matce dać złotego zięcia…


BALLADYNA


Ach! słychać jakiś tarkot na rozłogu,
Jedzie gościńcem dwór jakiegoś księcia.
Pięć koni… złota kareta… ach kto to?…
Jedzie aleją… Jak to pięknie złoto
Między drzewami błyska!… Ach! mój Boże,
Co im się stało?… śród naszego mostu
Powóz prrr… stanął… i ruszyć nie może…


WDOWA


Pewnie chcą konie napoić…


BALLADYNA


Ot właśnie!
Pan poi konie na drodze po prostu…


WDOWA


Ha! jeśli pić chcą…


ALINA


Już słoneczko gaśnie,
Trzeba zapalić sosnowe łuczywo[80]…


BALLADYNA


biegnąc od okna

Ach lampę zaświeć… ach lampę… co żywo…
O! gdzie mój grzebień?


Słychać pukanie do drzwi.

WDOWA


Cóż to? co?… ktoś puka…
Otwórz, Bladyno[81].


BALLADYNA


Niech siostra otworzy…


WDOWA


Prędzej otwórzcie… ktoś do chaty stuka.


ALINA


Ach ja się boję…


WDOWA


Niech wszelki duch Boży
Boga wychwala… ja odemknę chatę…

patrzy przez dziurkę od klucza

O jakie stroje złocisto-bogate!

otwiera

Czy w imię Boga?…


Kirkor wchodzi.

KIRKOR


Tak, z Boga imieniem.
Proszę wybaczyć, ale nad strumieniem
Mostek pod moim załamał się kołem,
Szukam schronienia…


WDOWA


Proszę poza stołem,
Mój królewicu, siadać — proszę siadać.
Chata uboga — raczyłeś powiadać,
Że powóz… O! to nieszczęście! —
Dziewczęta! To moje córki, jasny królewicu —
A to już dawno człowiek nie pamięta
Takich przypadków, chyba przy księżycu
Młynarz, co jechał przeszłej wiosny.


BALLADYNA


Matko,
Dosyć — daj panu mówić…


Wchodzi Skierka niewidzialny dla aktorów.

KIRKOR


Przed tą chatką
Słyszałem dźwięki luteń… czy to córki
Wasze grywają na lutni?


WDOWA


Przepraszam —
Nie… królewicu…


SKIERKA


Z niewidzialnej chmurki
Sympatycznymi kwiaty poukraszam[82]
Obie dziewice, bo moja królowa
Nie powiedziała, do której nakłonić
Serce Kirkora… Muzyka echowa
Zacznie hymnami powietrznymi dzwonić;
A wieniec kwiatów taką woń rozleje,
Że serce tego człowieka omdleje,
Że jednym sercem dwa serca pokocha.


Wkłada wieńce kwiatów na głowy dziewicom — słychać muzykę.

WDOWA


Może królewic chce odpocząć trocha?…


KIRKOR


z zadziwieniem i niespokojnością

Odpocząć, kiedy dźwięki takie cudne
Słyszę… Dziewice, wasze są to pieśni?…
Słyszę śpiewanie…


ALINA


Czy się panu nie śni?
Tu w chacie… cicho…


KIRKOR


Ach! jakże mi nudne
Wspomnienie zamku pustego!…


SKIERKA


na stronie

Czar działa…


KIRKOR


Z jakich kadzideł ta woń się rozlała?…
To z pewna[83] wasze wieńce, uroszone
Łzami wieczora, dają takie wonie?


BALLADYNA


Lecz my nie mamy wieńców.


Wchodzi Sługa Kirkora bogato ubrany.

SŁUGA


Naprawione
Koło w powozie…


KIRKOR


Wyprząc z dyszla konie,
Ja tu zostanę…


Sługa odchodzi.

WDOWA


Cóż to za zjawienie?
Królewic w chacie! Na jakim on sienie[84]
Spać będzie?… Jemu listki róży cisną…


KIRKOR


do siebie

Prawdę wróżyłeś, pustelniku stary:
Gdzie okienkami dwie różyczki błysną,
Gdzie dach słomiany…


SKIERKA


do siebie

Zakończone czary…


KIRKOR


do Wdowy

Słuchajcie, matko! na świat wyjechałem
Szukać ubogiej i cnotliwej żony;
Dalej nie jadę, bo tu napotkałem
Cudowne bóstwa!… O! gdybym dwa trony —
Ach! powiem raczej, gdybym miał dwa serca!
Lecz zdaje mi się, że dwa serca noszę…
Dwoma sercami o dwie córki proszę;
Ale Bóg jedną tylko wziąć pozwala
I do ślubnego prowadzić kobierca;
Więc trzeba wybrać… Czemuż losu fala
Rozbiła serce moje o dwie skały?
Ach czemuż oczy pierwej nie wybrały
I nie powiodły czucia? Dziś nie umiem
Wybrać…


WDOWA


Ja ciebie, panie, nie rozumiem…


KIRKOR


Proszę o rękę jednej z córek… może
Słyszałaś kiedy o hrabi Kirkorze,
Co ma ogromny zamek, cztery wieże,
Złocisty powóz, konie i rycerze
Na swych usługach?… Otóż Kirkor… to ja…
Proszę o jedną z córek…


WDOWA


Córka moja?…
Ja dwie mam córki — ale Balladyna…


KIRKOR


Czy starsza?


WDOWA


Tak jest… a młodsza Alina
Także jak anioł…


KIRKOR


do siebie

Jaki wybór trudny!
Starsza jak śniegi — u tej warkocz cudny
Niby listkami brzoza przyodziana;
Ta z alabastrów — a ta zaś różana —
Ta ma pod rzęsą węgle — ta fijołki —
Ta jako złote na zorzy aniołki,
A ta zaś jako noc biała nad rankiem.
Więc jednej mężem — drugiej być kochankiem;
Więc obie kochać, a jedną zaślubić?
Lecz którą kochać? którą tylko lubić?…
Niech się przynajmniej z ust różanych dowiem,
Która mnie kocha?…

do dziewic

Moje smugłe[85] łanie,
Czy mnie kochacie?


BALLADYNA


Ach! ja ci nie powiem:
«Nie»… ale nie śmiem wymówić: «Tak, panie» —
Może ty zgadniesz, choć będę milczała;
Zgadnij, rycerzu.


KIRKOR


do Aliny

A ty, różo biała?


ALINA


rzucając się na łono matki

Kocham…


KIRKOR


Obiedwie[86] kochają.


WDOWA


Zapewne,
że muszą kochać!… tożby to dopiero,
Gdyby nie kochać rycerza, co szczerą[87]
Mógłby za żonę wziąć sobie królewnę,
Piękny i śmiały.


KIRKOR


Któraż z was, dziewice,
Będzie mię więcej kochała po ślubie?
Jak będzie kochać? lubić, co ja lubię?
Jak mi rozchmurzać gniewu nawałnice?


BALLADYNA


O panie! jeśli w zamku są czeluście,
Z czeluści ogień bucha, a ty każesz
Wskoczyć — to wskoczę. Jeśli na odpuście
Ksiądz nie rozgrzeszy, to wezmę na siebie
Śmiertelne grzechy, którymi się zmażesz.
Jeżeli dzida będzie mierzyć w ciebie,
Stanę przed tobą i za ciebie zginę…
Czegóż chcesz więcej?…


WDOWA


Weź! weź Balladynę
Szczera jak złoto.


KIRKOR


do Aliny

A ty, młodsza dziewo,
Co mi przyrzekasz?


ALINA


Kochać i być wierną.


KIRKOR


Ach nie wiem, której oddać rękę lewą
Jako szwagierce — a której z pierścionkiem[88]
O! gdybym ujrzał tę gwiazdę przedsterną[89],
Co wiodła króle do Dzieciątka żłobu!
Serce mam jedno, a ciągnie do obu.
Którą odrzucić? której być małżonkiem?
Obie kochają, więc niesprawiedliwość
Poniesie jedna, jeśli wezmę drugą.
W obojgu jedna prostota i tkliwość,
W obojgu miłość jednaką zasługą…
Którą tu wybrać?…


ALINA


Jeśli mnie wybierzesz,
Szlachetny panie, to musisz obiecać,
Że mię do zamku twojego zabierzesz
Z matką i siostrą… Bo któż będzie matce
Gotować garnek? kto ogień rozniecać?
Ona nie może zostać w biednej chatce,
Kiedy ja będę w pałacach mieszkała.
Patrz, ona siwa jak różyczka biała.
O! widzisz panie… musisz także ze mną
I matkę zabrać…


KIRKOR


O! jakąż tajemną
Rozkoszą serce napełnia… o! miła…


WDOWA


Lecz Balladyna to samo mówiła
W sercu i w myśli… Wierzaj mi, rycerzu,
I Balladyna kocha matkę starą.


KIRKOR


Jużem był wybrał i znów mi w puklerzu[90]
Dwa serca biją…


BALLADYNA


Byłabym poczwarą
Niegodną twojej ręki, ale piekła,
Żebym się matki kochanej wyrzekła.
Prócz matki, siostry, wszystko ci poświęcę.


KIRKOR


Oślepionego chyba losu ręce[91]
Wskażą mi żonę…


SKIERKA


śpiewa do ucha Wdowy

Matko, w lesie są maliny,
Niechaj idą w las dziewczyny.
Która więcej malin zbierze,
Tę za żonę pan wybierze.


WDOWA


Coś matce staruszce
Przyszło do głowy… Mój ty królewicu,
Jeśli pozwolisz twej pokornej służce,
To ci poradzi, piękny krasnolicu[92].
Oto niech rankiem idą w las dziewczyny,
A każda weźmie dzbanek z czarnej gliny;
I niechaj malin szukają po lesie:
A która pierwsza dzban pełny przyniesie
Świeżych malinek, tę weźmiesz za żonę.


KIRKOR


Wyborna rada… O! złota prostoto!
Ty mi dasz szczęście niczym nieskłócone,
Dnie rozkoszami przeplatane z cnotą.
Tak, moja matko… niech o słońca wschodzie
W las idą córki z dzbankami na głowie.
A my w lipowym usiądziemy chłodzie;
Która powróci pierwsza, ta się zowie
Hrabini Kirkor… Sądź sam, wielki Boże.


WDOWA


Królewic znajdziesz w tej chateczce łoże,
Pachnące siano zakryte bielizną.
Wierzaj mi, panie, żabki się nie wślizną
Do twego sianka… proszę do alkowy[93].


KIRKOR


klaszcze


Wchodzi Sługa.


Przynieś z powozu puchar kryształowy,
Wino i zimne żubrowe pieczywo[94]…


Sługa odchodzi.


Bądźcie mi zdrowe, piękne narzeczone…

odchodzi do alkowy poprzedzany przez Wdowę


ALINA


Siostrzyco moja… o! jakież to dziwo,
O! jakie szczęście!


BALLADYNA


Jeszcze niezłowione,
To szczęście, siostro, może nie dla ciebie…


ALINA


O! moja siostro… wszakże to na niebie
Jeśli nie słońce, to gwiazdy nad głową:
Jeśli nie będę panią Kirkorową,
To będę pani Kirkorowej siostrą.
A tobie jutro trzeba wziąć się ostro
Do tych malinek, bo wiesz, że ja zawsze
Uprzedzam ciebie i mam pełny dzbanek.
Nie wiem, czy na mnie jagody łaskawsze
Same się tłoczą… czy tam… twój kochanek…


BALLADYNA


Milcz!…


ALINA


Ha, siostrzyczko? a ja wiem, dlaczego
Malin nie zbierasz…


BALLADYNA


Co tobie do tego?


ALINA


Nic… tylko mówię, że ja bym nie chciała
Rzucić kochanka ani dla rycerza,
Ani dla króla… a gdybym kochała,
Wzajem kochana, rolnika, pasterza,
To już by żaden Kirkor…


BALLADYNA


Nie chcę rady
Od głupiej siostry…


Słychać klaskanie za chatą. — Balladyna zapala świeczkę i ukrywszy ją w dłoni wychodzi.

ALINA


Ha!… zaklaskał w borze —
Wyszła ze świeczką… O, mój wielki Boże!
Co tam pan Grabek powie na te zdrady.
Bo też ta siostra chce iść za Kirkora,
A jam widziała na kwiatkach ugora,
Ba! i pod naszą osiną słyszałam
Sto pocałunków… przebacz mi, o! Chryste,
Że sądzę miłość, której ach! nie znałam…

klęka

Widzisz, mój Boże! ja mam serce czyste,
A przysięgając nie złamię przysięgi…
Boże! ptaszęta u Twojej potęgi
Mogą uprosić o wiszeńkę[95] czarną,
Jaskółkom w dziobek dajesz muszkę marną.
Jeśli ty zechcesz, Boże mój jedyny,
Gdzie stąpię… wszędzie czerwone maliny…

siada na ławie i usypia


SKIERKA


śpiewa

Niech sen szczęścia pozłacany
Zamyka oczy dziewczyny…
A ja lecę do Goplany…

odchodzi


ALINA


przez sen

Wszędzie maliny! maliny! maliny…


KONIEC AKTU PIERWSZEGO


### AKT DRUGI

#### SCENA I

Las przy jeziorze Gople. — Wschód słońca. — Chochlik i Grabiec w czerwone błoto trzęsawic uwalany[96] — i dobrze podpiły[97].

GRABIEC


Nie pójdę krokiem[98] dalej.


CHOCHLIK


Ale tu już blisko
Do twojego domostwa.


GRABIEC


Moje czarne psisko,
Nie wierzę tobie… bo mię błąkasz — sadzasz w błocie
I wykręcasz ogonem… Nie… mój czarny kocie,
Chciałem ciebie pogłaskać, a ogień wytrysnął…
Spać chcę.


CHOCHLIK


Zażyj tabaki…


GRABIEC


trzymając się dębu

Patrz, dąb mię uścisnął…
I nie dziw, dąb przyjaciel grabiny[99]… Mój dębie.
Wierz mi, że cię szacuję; co w sercu, to w gębie.


CHOCHLIK


Chodźmy dalej…


GRABIEC


Znalazłem dęba przyjaciela;
Choćbyś mi raj pokazał, gdzie Bóg wróble strzela,
To nie porzucę dębu, co się cały chwieje
I potrzebuje wsparcia. — Patrz, biedaczek mdleje.
Tu, psie! tutaj z latarnią! zgubiłem dębinę.
Ha! dąb uciekł… nie poznał mnie… obrosłem w trzcinę,
Siedząc w błotach noc całą…


CHOCHLIK


Chodź do karczmy.


GRABIEC


Na to
Masz ze mnie przyjaciela — na to jak na lato…
Nie… to już nie przystoi… jeśli karczma dama
Kocha mię, jak ja kocham… to nadejdzie sama…
Głupstwo chodzić do dziewcząt… Skąd ty masz tabakę?


CHOCHLIK


Od pana Lucyfera.


GRABIEC


Ty mi świecisz bakę[100].
Psie mój miły, poszukaj zająca — a strzelę.


CHOCHLIK


Czym?…


GRABIEC


Gromem… Cośmy z tobą dobrzy przyjaciele,
Przepraszam ciebie bardzo, żem cię zawiódł w błota,
Siedzieliśmy w kałuży po uszy jak cnota,
I kichali — kichali… mój nos w nos waćpana.


CHOCHLIK


Pamiętasz, co nam trzcina mówiła?


GRABIEC


Kochana!
Przyszła na pomoc…


CHOCHLIK


Trzcina ratowała dudę…


GRABIEC


Ja zawsze obwiniałem trzciny o obłudę…

kładzie się


CHOCHLIK


Chodź dalej…


GRABIEC


Spać chcę…


CHOCHLIK


Lepiej wleź na dąb…


GRABIEC


śpiewa

Na dębie
Siedzą gołębie,
Na stawku pływają kaczki…
Jeżeliś przyjacielem, to zanieś do praczki
Moje spodnie…


CHOCHLIK


Co? jak to? chcesz spać bez szlafmycy[101]?


GRABIEC


Nie chcesz?… to idź do diabła, kocie czarownicy.


CHOCHLIK


Dobrej nocy…


GRABIEC


Dobranoc… dobranoc, psie miły.
Szedłbym jeszcze do karczmy, ale nie mam siły.
Dobranoc…

zasypia


CHOCHLIK


Co za głupie stworzenia ci ludzie!
Spił się, cały w czerwonej umazgał się rudzie[102]
I śpi; niech sobie teraz nadchodzi Goplana.


Goplana wchodzi ze Skierką.

GOPLANA


Gdzie on? ach, zasnął… Niech zorza różana
Pierwsze mu blaski na oblicze rzuci:
Lecz niech się zorza na poły zasmuci
I płaczem rosy słońce tak przesłoni,
Aby łagodne powiek nie raziło…
A ty, Chochliku, weźmij z hojnej dłoni
Twoją nagrodę…


CHOCHLIK


biorąc dar

Orzech świstun, zgniłą
Pełny tabaką… dzięki ci, królowo,
Przez dwa dni będę częstował hiszpanką
Chłopstwo pijane…


GOPLANA


do Skierki

Któraż jest kochanką
Kirkora?…


SKIERKA


Obie…


GOPLANA


O szalona głowo!


SKIERKA


Przyjdą do lasu szukać malin obie,
Jak ci mówiłem…


GOPLANA


Poradź mi, co zrobię?


SKIERKA


Spuść się na czarne Balladyny serce;
Zazdrość widziałem w maleńkiej iskierce,
Więcej niż zazdrość…


GOPLANA


Cóż robiły w nocy?


SKIERKA


Alina boskiej wzywając pomocy
Usnęła cicho, marząc o malinach;
A Balladyna zapaliła świecę
I wyszła, bo ktoś zaklaskał w osinach.
Leciałem za nią śledzić tajemnicę
Nocnej przechadzki… Jako mgliste mary
Szła po murawach i drżąca, i cicha:
A płomyk świecy przez różowe szpary
Białych paluszków, jak z róży kielicha,
Błyskał i gasnął, to błyskał, to gasnął.
Zbudził się ptaszek w osinach i zasnął,
Tak cicho przeszła wietrznymi poloty,
Tak cicho przeszła… Ćmy wianeczek złoty
Zwinął się, leciał nad dziewicy głową.
Stanęła… słucham… ona ciche słowo
Wmieszała w szmery listeczków osiny…
Ktoś odpowiedział…


GOPLANA


Może Balladyny
Drużka[103]?…


SKIERKA


Nie, pani.


GOPLANA


Kto?


SKIERKA


Mamże[104] powiedzieć?


GOPLANA


pokazując na śpiącego Grabka

On?


SKIERKA


Tak…


GOPLANA


do Chochlika

Chochliku!… kazałam ci śledzić,
Przeszkodzić.


CHOCHLIK


Diabeł kochankom przeszkodzi.


GOPLANA


Zamknij Chochlika, Skierko, w muszli żabiéj
I na jezioro puść by[105] kota w łodzi.


CHOCHLIK


O pani! pani! lepiej ty mię zabij…


GOPLANA


Zabić nie mogę, lecz mogę ukarać…


SKIERKA


Pójdź, panie Chochlo, o łódkę się starać.


Chochlik, przekrzywiając się jak krnąbrne dziecko, odchodzi ze Skierką.

GOPLANA


sama

Więc on ją widział… on ją widział nocą;
Przekleństwo! wczoraj widział ją w osinie.
Niechaj te gwiazdy nigdy się nie złocą,
Co im świeciły! Niech ten miesiąc[106] ginie!
Niechaj anielskiej drogi mleczne stopnie
W proch się rozsypią!… On był tam? — okropnie.
Żeby ta dziewa jedno mi spojrzenie
Przedała[107] dzisiaj za brylanty światów…
Jak go ukarać?… ach ja się zamienię
W błękitny powój i węzłami kwiatów
Na śmierć uścisnę… O nie… z tego wianka
Kochanek żywy wyjdzie, a kochanka
Rozpłomieniona miłością omdleje.
Jak go ukarać?… Niechaj wrośnie wszystek
W płaczącą wierzbę, korą się odzieje,
Niech się na drzewie skłoni każdy listek,
Jakoby smutny przewinieniem spadał
I płakał… Luby, gdy cię tak zobaczę,
Że będziesz płaczem na płacz odpowiadał,
To będę płakać, ach! że wierzba płacze.


Skierka wraca.

SKIERKA


Zamknięty w muszli po strumykach skacze
I na jezioro wyjeżdża w powozie
Nieboszczki żaby.


GOPLANA


Wytnij rózgę w łozie.


Skierka podaje Goplanie pręcik.


Obudź się teraz! obudź się, kochany!
Powiedz, dlaczego?…


GRABIEC


senny

Spię… bo jestem pjany.


GOPLANA


Powiedz, dlaczego? jak miłosny słowik
Piosnką wieczora?…


GRABIEC


śniąc na pół

Podaj mi borowik
I włóż pod głowę za poduszkę… a nie?
To idź do stawu, rybo, koczkodanie.


GOPLANA


Więc poznaj władzę Goplany!
Wrośnij w ziemię i z tej ziemi
Wyrośnij korą odziany
I liściami płaczącemi.


Grabiec tonie w ziemię, wierzba na tym miejscu wyrasta.


Rośnij, wierzbo płacząca:
Skarż się, gdy ptaszek trąca,
Gdy cię strumyk podrywa;
Kiedy wietrzyk rozniesie
Twoje listki po lesie.
Skierko! przyszlij[108] słowika, niech tej wierzbie śpiewa
Słowa miłosne i niech ją nauczy
Kochać i płakać;
Ale niech żaden dziób kruczy
Nie śmie nad nią smutnie krakać
Pieśni pogrzebu,
Bo ta wierzba nie umarła.


SKIERKA


O! jakże pięknie listki rozpostarła!
Jak się kłania kwiatom, niebu.
Wierzba wyrosła z człowieka
I piękniejsza, niż był człowiek.


GOPLANA


Niechaj teraz kochanek Balladyny czeka,
Niechaj sękowym okiem spod korzanych powiek[109]
Upatruje dziewicy…


SKIERKA


Widzę dwie dziewczyny.
Niosą na głowach czarne dzbanki z gliny,
Szukają malin.


GOPLANA


Skryjmy się w gęstwiny.


Goplana i Skierka kryją się. — Alina wchodzi z dzbankiem na głowie.

ALINA


Ach pełno malin — a jakie różowe!
A na nich perły rosy kryształowe.
Usta Kirkora takie koralowe
Jak te maliny… Fijołeczki świeże,
Wzdychacie próżno, bo ja nie mam czasu
Zrywać fijołków — bo siostrzyczka zbierze
Dzban pełny malin i powróci z lasu,
I weźmie męża; a ja z fijołkami
Zostanę panną… Choćbyście wy były,
Fijołki moje, złotymi różami,
Wolę maliny.

śpiewa, szukając malin

Mój miły! mój miły!
Złoty wielki pan.
Mojemu miłemu
Niosę malin dzban,
Bo on woli, mój kochanek,
Taki pełny malin dzbanek
Niż zbożowy łan. Oh!
Niż zbożowy łan.

odchodzi w prawo


Wchodzi Balladyna z dzbankiem na głowie.

BALLADYNA


Jak mało malin! a jakie czerwone
By[110] krew. — Jak mało — w którą pójdę stronę?
Nie wiem… A niebo jakie zapalone
Jak krew… Czemu ty, słońce, wschodzisz krwawo?
Noc wolę ciemną niż taki poranek…
Gdzie moja siostra?… musiała na prawo
Pójść i napełnić malinami dzbanek;
A ja śród jagód[111] chodzę obłąkana
Jakąś rozpaczą i łzy gubię w rosie.


ALINA


z głębi lasu

Siostrzyczko moja! siostrzyczko kochana!
A gdzie ty?…


BALLADYNA


Jaki śmiech w Aliny głosie!
Musi mieć pełny dzbanek…


Alina wchodzi.

ALINA


Cóż, siostrzyczko?


BALLADYNA


Co?…


ALINA


Czy masz pełny dzbanek?


BALLADYNA


Nie…


ALINA


Balladyno,
Coż ty robiłaś?


BALLADYNA


Nic…


ALINA


To źle, różyczko…
Ja mam dzban pełny, mniej jedną maliną[112].


BALLADYNA


Weź tę malinę z mego dzbanka.


ALINA


Miła!…
Siostrzyczko moja, powiedz, gdzieżeś była?
Wyszłyśmy razem, miałaś dosyć czasu;
Wszak ja ci, siostro, nie ukradłam lasu.
Dlaczegoż teraz z taką białą twarzą
I z przyciętymi ustami?…


BALLADYNA


Wyłażą
Z twojego dzbanka maliny jak węże,
Aby mię kąsać żądłami wymówek.
Idź i bądź panią! siostra się zaprzęże
Jak wół do pługa, będzie tłoczyć olej
Z kolących siemion i z brzydkich makówek.


ALINA


A wstydź się, siostro… proszę cię, nie bolej
Nad moim szczęściem.


BALLADYNA


Cha! cha! cha!


ALINA


Co znaczy
Ten śmiech okropny? siostro! czy ty chora?
Jeżeli wielkiej doznajesz rozpaczy,
To powiedz… Ale ty kochasz Kirkora?
Ty bardzo kochasz? Siostro! powiedz szczerze!
Bo widzisz, rybko, są inni rycerze,
Jak będę panią, to ci znajdę męża…


BALLADYNA


Ty będziesz panią? ty! ty!

dobywa noża


ALINA


Balladyna!…
Co ten nóż znaczy?…


BALLADYNA


Ten nóż?… to na węża
W malinach…


ALINA


Siostro, jesteś blada, sina.
Kalinko[113] moja! co tobie? co tobie?
Czemu ty blada? ach! jak to okropnie!
Przemów choć słówko! Usiądźmy tu obie
I mówmy z sobą otwarcie, roztropnie,
Jak dwie siostrzyczki.


Siadają na murawie.


Ja kocham Kirkora.
Ach nie dlatego, że Kirkor bogaty,
Że wielki rycerz, pan możnego dwora,
Że ma karetę złotą, złote szaty;
A jednak miło mi, że chodzi w złocie,
Że miecz ma jasny, służebników krocie:
Bo to jak rycerz w bajce, co się rodzi
Z wielkiego króla i w lesie znachodzi[114]
Jakąś zaklętą królewnę.


BALLADYNA


wstając z pomięszaniem[115]

Och!…


ALINA


wstając

Miła!…
Co tobie?


BALLADYNA


ze wzrastającym pomięszaniem

Gdybym cię, siostro, zabiła…


ALINA


Co też ty mówisz?


BALLADYNA


Daj mi te maliny!…


ALINA


A kto wie, siostro? gdybyś poprosiła,
Pocałowała usteczka Aliny,
Może bym dała?… spróbuj, Balladynko…


BALLADYNA


Prosić?…


ALINA


Inaczej żegnaj się z malinką.


BALLADYNA


przystępując

Co?…


ALINA


Bo też widzisz, siostro, że ten dzbanek
To moje szczęście, mój mąż, mój kochanek,
Moje sny złote i mój ślubny wianek,
I wszystko moje…


BALLADYNA


z wściekłością natrętną

Oddaj mi ten dzbanek.


ALINA


Siostro?…


BALLADYNA


Oddaj mi… bo!…


ALINA


z dziecinnym naigrawaniem się

Bo!… i cóż będzie?..
Bo?… Nie masz malin, więc suche żołędzie
Uzbierasz w dzbanek — czy wierzbowe liście?…
I tak… ja prędzej biegam i przez miedzę
Ubiegnę ciebie…


BALLADYNA


Ty?…


ALINA


A oczewiście[116],
Że ciebie w locie, siostrzyczko, wyprzedzę…


BALLADYNA


Ty!


ALINA


O! nie zbliżaj się do mnie z takiemi
Oczyma… Nie wiem… ja się ciebie boję.


BALLADYNA


zbliża się i bierze ją za rękę

I ja się boję… połóż się na ziemi…
Połóż… ha!

zabija


ALINA


Puszczaj!… oh!… konam…

pada


BALLADYNA


Co moje
Ręce zrobiły?… O!…


GŁOS Z WIERZBY


Jezus Maryja…


BALLADYNA


przerażona

Kto to?… zawołał ktoś?… czy to ja sama
Za siebie samą modliłam się?… Żmija,
Kobieta, siostra — nie siostra… Krwi plama
Tu — i tu — i tu —

pokazując na czoło, plami je palcem

i tu. — Ktoż zabija
Za malin dzbanek siostrę?… Jeśli z bora[117]
Kto tak zapyta? powiem — ja. — Nie mogę
Skłamać i powiem: ja! — Jak to ja?… Wczora
Mogłabym przysiąc, że nie… W las!… w las!… w drogę,
Wczorajsze serce niechaj się za ciebie
Modli. — Ach jam się wczoraj nie modliła.
To źle! źle! — dzisiaj już nie czas… Na niebie
Jest Bóg… zapomnę, że jest, będę żyła,
Jakby nie było Boga.

odbiega w las


Goplana i Skierka wchodzą. — Alina leży zabita.

GOPLANA


Ach okropność,
Ludzie tak siebie zarzynają nożem.
Nie wiem, jak ludzka poczyna roztropność[118]
W takim zdarzeniu?… My duchy nie możem
Znać owych ziółek, które rany leczą;
A ona ciepła, może jeszcze żywa?
Pustelnik nieraz ziółka w lesie zrywa,
Więc może, gdyby miał koło niej pieczą[119],
Do życia wróci… Ach Skierko mój drogi,
Sprowadź tu pustelnika.


Skierka odbiega.


Wy ciernie i głogi,
Jeżeli zabójczyni padnie na kolana,
Bądźcie pod jej kolanami.
Niech leci wiatrem ścigana,
Przerażona strumyka mruczącego łzami
Jak siostry płaczem…

patrząc w las

Widzę tego pasterza, co się zwie tułaczem,
Wygnanym z kraju szczęścia, i po całym świecie
Szukał próżno kochanki… dziś kocha się w kwiecie,
W słońcu, w gwiazdach… w jutrzence… niech ujrzy te ciało[120]…

odchodzi w las


Wchodzi Filon, patrząc w niebo.

FILON


z emfazą

Po co mi świecisz, małżonko Tytana,
Twarzą, co przeszła z różowej na białą?…
Po co mi świecisz, Febie[121]? Tyś do rana
Miłością konał na Tetydy łonie;
A teraz puszczasz rozhukane konie,
I z szat wilgotnych srebrną trzęsiesz rosę,
Szczęśliwy Febie!… Tam blada Dyjanna[122],
Patrząc na twoje czoło złotowłose,
Przed Endymionem kryje się w błękicie,
Do głębi serca promieniami ranna…
Miłość — to światło, to niebo, to życie!
A jam nie kochał! o biada mi! biada!

spostrzega ciało Aliny

Cóż to za bóstwo?… Jak marmury blada!
Nieżywa?… Boże! a taka podobna
Do nieśmiertelnych bogiń — i nieżywa —
Jak nad nią płacze ta wierzba żałobna!
A moja dusza na marzenia tkliwa
Łez dla niej nie ma?… Samotność popsuła
Źródło łez moich!… Jaka postać cudna!…
Jak ona wczoraj musiała być czuła!
Jak do niej wianek przypadał[123] weselny!
Jak mogła kochać!… A dziś!… śmierć obłudna
Życie wydarła, a wdzięk pośmiertelny
Na moją zgubę nieżywej nadała…
O! mój aniele! ty śmierci kochanka!
O! jak miłośnie twoja ręka biała
Ujęła czarny dzbanek… z tego dzbanka
Płyną maliny, a z alabastrowej
Piersi wytryska drugi taki strumień
Piękniejszy barwą od krwi malinowej.
Ach! twój zabójca od dwu będzie sumień
Ścigany za te dwa strumienie krwawe…
Nie… to zwierz leśny musiał zabić ciebie,
Człowiek by nie mógł — Boże!… oto rdzawe
Leży żelazo — to człowiek!… Ach w niebie
Szukać schronienia przed tłumem tych ludzi!
Spij, moja luba! ciebie nie obudzi
Ten pocałunek… a mnie niech zabije…


Całuje usta umarłej i podnosi nóż…Pustelnik nadbiega.

PUSTELNIK


Stój! stój, zabójco. — On żelazo kryje
Do swoich piersi…


FILON


Ojcze! patrzaj na nią!
Znalazłem przecie kochankę… nieżywą.


PUSTELNIK


Czyjeż to miecze takie kwiaty ranią?
Któż te pustynie krwią czerwieni żywą?
Czy tu król Popiel zawitał i plami
Białe lilije naszych lasów?…


FILON


Łzami
Krew tę obmyję…


PUSTELNIK


Wstydź się łez…


FILON


Ach ona
Umarła… patrzaj… tu! tu! tu… niebieski
Kwiatek — znak śmierci śród białego łona..
Gwiazdeczka śmierci…


PUSTELNIK


Ty młody i rzeźki,
Podnieś umarłą i weź na ramiona;
Ja ci pomogę dźwigać lekkie ciało.
W celi mam ziółka…


FILON


Ty duszę omdlałą
Krzepisz nadzieją; ty podajesz ramię
Duszy nieszczęsnej, która się już kładła
W mogiłę żalu… pozwól, że ułamię
Gałązkę z wierzby, pod którą upadła
Kochanka moja okropnie zabita…
Tum[124] ją zobaczył — tu pokochał — stracił
Wprzód, nim pokochał… Ach w przeszłości świta
Szczęście stracone; jam się nie zbogacił,
A skarb znalazłem…

urywa gałązkę z wierzby


GŁOS Z WIERZBY


Nie trącaj, bom pjany…


FILON


Ta wierzba gada…


PUSTELNIK


W lesie są szatany.
Ja znam się z nimi; nieraz mi do celi
W okna stukają…


FILON


W lesie są anieli,
Ale umarli…


PUSTELNIK


Chodź z twoim aniołem…


Filon bierze na ramiona ciało Aliny i odchodzi z Pustelnikiem.Goplana i Skierka wychodzą z gęstwin.

GOPLANA


wskazując na wierzbę

Przeklęci ludzie! jakim oni czołem[125]
Śmieli ułamać gałąź z tego drzewa?
On musi cierpić[126]…


SKIERKA


Ach! coś się wylewa
Gorzkiego z rany… to zapewne woda
Z ziarnek pszenicy ogniem wymęczona,
Którą ci ludzie piją…


GOPLANA


Łza stracona…
Ach każdej łezki brylantowej szkoda,
Kiedy nie dla mnie płynie ze źrennicy[127].
Jutro ty będziesz wolny, mój kochanku;
Jutro wymawiać będziesz okrutnicy,
Że cię dręczyła z ranka do poranku…
Ukryj się, Skierko — patrzaj! Balladyna
Zbłąkana w lesie tu nadchodzi, sina,
Okropnie blada, z rozpuszczonym włosem.
Ja twarz zakryję i pod wierzbą siędę[128];
Będę mówiła do niej siostry głosem
I obłąkaną gryźć będę… gryźć będę…


Skierka odchodzi.

BALLADYNA


wbiega na scenę, obłąkana

Wiatr goni za mną i o siostrę pyta,
Krzyczę: «Zabita — zabita — zabita!»
Drzewa wołają: «Gdzie jest siostra twoja?»…
Chciałam krew obmyć… z błękitnego zdroja[129]
Patrzała twarz jej blada i milcząca...
O… gdzie ja przyszła?… to wierzba płacząca…
Ta sama… gdzie ja… — Siostra moja!… żywa!…


GOPLANA


Siostro…


BALLADYNA


Okropnym wołasz mię imieniem!
Trup… trup… trup na mnie białą dłonią kiwa…
Wszystkie mi włosy przesiękły sumnieniem[130]
I ciągną nazad, wstając z głowy. — Ale
Nogi przykute…


GOPLANA


Czy ci smutne żale
Nie mówią, siostro, żeś ty źle zrobiła?
I gdyby siostra twoja żyła?…


BALLADYNA


Żyła?


GOPLANA


Mogłażbyś ty ją zabić po raz drugi?


BALLADYNA


szukając koło siebie

Zgubiłam mój nóż.


GOPLANA


Ach nie dosyć długi
Nóż twój był, siostro…


BALLADYNA


To nie moja wina.


GOPLANA


Siostro! lecz jeśli przebaczy Alina?…
Jeśli zapomni… i powie: «Siostrzyczko,
Miałam sen taki — do chaty wieczorem…
Nim wyszłaś w ciemne osiny ze świeczką,
Przyjechał rycerz; rycerz był upiorem,
Upiór dwie siostry pokochał szalenie
I obie wysłał na maliny; …śniłam,
Że gdyśmy zaszły w głuche lasu cienie,
Siostra mnie nożem… Wtem się obudziłam…
Chodźmy do wróżki, niech sen wytłumaczy»…


BALLADYNA


zamyślona

To sen… ach, prawda… i mnie się wydaje,
Że to sen, siostro…


GOPLANA


Ten sen nic nie znaczy…


BALLADYNA


To sen…


GOPLANA


I tylko matka nas połaje,
Żeśmy się długo zabawiły w borze.


BALLADYNA


A rycerz…


GOPLANA


Zniknął… to sen…


BALLADYNA


Być nie może…
Co? ha okropnie, rycerz jak sen zniknął?


GOPLANA


Ale ja żyję…


BALLADYNA


Bogdajbyś umarła!
To sen… to sen — ha?… rozum już przywyknął
Do twojej śmierci. Skoro bym otarła
Krew z mojej ręki… byłabym szczęśliwa.


GOPLANA


odkrywa twarz

Bądź nią, szatanie! twa siostra nieżywa.


BALLADYNA


O wielki Boże! a ty co za widmo?…


GOPLANA


Bańka z kryształu, którą wichry wydmą
Z błękitu fali… i barwami kwiatu
Malują zorze. — Ale bądź spokojną,
Ja nie wyjawię tajemnicy światu,
Zostawię ciebie przeznaczeniem spójną[131]
Z ręką rycerza i ze zbrodni ręką;
A ręka zbrodni dalej zaprowadzi.
Usychaj wiecznie tajemnicy męką.
Każda malina może ciebie zdradzi,
Ta wierzba ciebie widziała,
Korą wyśpiewa…
Lękaj się drzewa!
Lękaj się kwiatu!
Każda lilija albo róża biała
I na ślubie, i po ślubie
Będzie plamami szkarłatu
Na wszystkich liściach czerwona.
Idź… weź ten dzbanek… ja ciebie nie zgubię.
Ale natura zbrodnią pogwałcona
Mścić się będzie — idź do chaty.


Balladyna bierze z rąk Goplany dzbanek Aliny i odchodzi milcząca.


Odeszła i splamione krwią obmyje szaty.
Ale na czole plama zostanie czerwona;
Nie ostrzegłam jej, próżno byłoby ostrzegać,
Ta plama nie zejdzie z czoła. —
Ja zaś idę po fali kryształowej biegać.
Rzucę ten ciemny obraz zbrodni w jasne koła
Zwierciadlanego Gopła… O blasku miesiąca
Wrócę słuchać, jak szumi ta wierzba płacząca.

odchodzi


#### SCENA II

Ganek przed chatą Wdowy ocieniony lipą.

Wdowa i Kirkor siedzą na ławie.

KIRKOR


Nie widać córek…


WDOWA


Wrócą, panie! wrócą
Jedna za drugą jak dwie gąski białe,
Jedna za drugą. Ach, łzy mi się rzucą
Ze starych oczu, na Chrystusa chwałę,
Gdy je zobaczę…


KIRKOR


Któraż pierwszą będzie?
Czy Balladyna?


WDOWA


Pewnie Balladyna.
Wszak ona pierwsza w kościele i wszędzie
Pierwsza… z organem piosenkę zaczyna.
Alina także pierwsza.


KIRKOR


Więc Alina
Może powróci?


WDOWA


Ha! może Alina;
Bogu to wiedzieć…


KIRKOR


Czy wiesz, moja stara,
Żem niespokojny o twoje dziewczęta…


WDOWA


To i ja właśnie… jakaś niby mara
W głowę mi wlazła. Choć nikt nie pamięta,
Aby na wiosnę kiedy być nie było
Malin… a gdyby się też przytrafiło,
Że nie ma malin… tak marzyłam wczora,
Nim sen przyleciał… gdyby też śród bora
Nie było malin? — potem sama sobie
Mówiłam: «Głupiaś… wszakże koń przy żłobie,
Gdy nie ma owsa, to zajada siano;
Jeśli dziewczęta malin nie dostaną,
To nazbierają poziomek». — Wy, króle!
Może wam w zamkach nie znać się, co ziomka,
A co malina, co siano a słomka,
A co są dziuple, a co pszczelne ule.
Wam tylko złoto, złoto, zawsze złoto…


KIRKOR


Ach! nie wierz temu… nieraz my zgryzotą
Trapieni w zamkach dnie pędzimy liche.
Po stokroć, matko, wolę twoje ciche
I wiejskie życie… Miło na tym ganku
Czekać wieśniaczej małżonki, jak lubo
Kołysze sercem ten powiew poranku;
Ty taka dobra, choć masz szatę grubą.


WDOWA


To mój świąteczny przecie ubiór — proszę!
Cycowa[132] suknia!… tylko w święto noszę
Takie ornaty… Wraca Balladyna…


KIRKOR


Gdzie?


WDOWA


O! nie widać… lecz matce wiadomo.
Patrz, panie! oto jaskółeczka sina
Zamiast wylecić, kryje się pod słomą,
I cicho siedzi… Gdyby zaś Alina
Wracała z gaju, tobyś to, mój panie,
Usłyszał w belkach szum i świegotanie,
Jedna za drugą pyrr… pyrr… lecą z gniazdek
Do tej dziewczynki i nad nią się kręcą
Niby chmureczka małych, czarnych gwiazdek
Nad białą gwiazdką…


KIRKOR


Dlaczegóż się nęcą
Ptaszki do młodszej córki?


WDOWA


Któż to zgadnie?…
Idzie Bladyna, widzisz?…


KIRKOR


Jak jej ładnie
Z tym czarnym dzbankiem na głowie.


Balladyna wchodzi ze spuszczoną głową.


Dziewico!
Oddaj mi dzbanek, ja ci zaś nawzajem
Daję pierścionek…

bierze dzbanek


Balladyna odwraca głowę. — Kirkor kładzie na jej palec pierścionek.

WDOWA


Brylanciki świecą…


KIRKOR


Oby nam życie było słodkim rajem.
Idź do komnaty, starym obyczajem
Niechaj ci warkocz zaplatają swatki,
Niechaj świeżymi przetykają kwiatki,
A za godzinę, drżącą, uwieńczoną,
Wezmę z rąk matki, i będziesz mi żoną.
Kareta czeka, po księdza pojadę.


Odchodzi Kirkor.

BALLADYNA


Och!


WDOWA


Czegóż wzdychasz? i coś niby blade
Usteczka ściskasz?…


BALLADYNA


Matko moja droga,
Nie wiem, jak wyznać?


WDOWA


Cóż, córeczko miła?
Czy ty już drżąca od łożnicy proga
Chciałabyś uciec jak sarneczka?…


BALLADYNA


Siła[133]
Złego mam donieść…


WDOWA


Co?


BALLADYNA


Ach! nie dasz wiary.
Ale Alina… Ach… ta siostra młoda
I tak kochana… Ach jaka jej szkoda!


WDOWA


Co, córko?


BALLADYNA


Bo też psułaś ją bez miary.
Twoja to wina, że dziś…


WDOWA


Mów, bo skonam.


BALLADYNA


Lękam się mówić, może nie przekonam
Ślepej miłości, matki przywiązania.
Lecz któż by myślał, że ta młoda łania
Ucieknie…


WDOWA


Córko… Alina?


BALLADYNA


Uciekła…


WDOWA


Gdzie… jak? z kim? — Boże! Matki się wyrzekła.


BALLADYNA


Ach przewidziałam dawno, że tak będzie.
Jakiś obdarty młokos chodził wszędzie
Za tą dziewczyną, szeptał jej do ucha.
Napominałam. — Wiesz, jak ona słucha
Kazań od siostry… I dziś… z nim uciekła…


WDOWA


Wyrodne dziecko!… Więc idź aż do piekła!
Nie pomyślałaś na te stare oczy,
Że będą płakać… dobrze, bo nie będą
Płakać po tobie. — Bo matka ma smoczy
Płód zamiast serca, można serce krajać,
To się kawałki węża znowu sprzeda
Jak płótna kawał… Chciałabym ją łajać[134]…
Przeklinać… dręczyć… Ot, wiesz… że te oczy
Jak noże, ot tak… wlepiłabym w łono
Jak noże… tylko bez tej łzy, co mroczy.
Może byś ty mnie widziała szaloną,
Ale co płakać… Nie! nie! nie!

płacze łkając


BALLADYNA


Mój Boże!
I tak zasmucić!…


WDOWA


O! i tak zasmucić!


BALLADYNA


Zasmucić matkę starą?…


WDOWA


O! mój Boże!
Tak starą… Ale ona może wrócić.
Kto wie!… Nieprawdaż, ona wrócić może?
Jak sama kiedy siądzie przy oświatce
Nocą… pomyśli: «Gdzie matka?», a już by
Serca nie miała, żeby też o matce
Nie pomyślała nigdy…


BALLADYNA


Idą drużby…


Słychać weselną muzykę.

WDOWA


Jak oni grają smutnie i wesoło…
Ty teraz skarbem moim… daj mi czoło,
Niech pocałuję… Cóż to! jakaś plama,
Jak krew czerwona?


BALLADYNA


z przerażeniem

Krew?…


WDOWA


To od maliny
Może… daj… zetrę…


BALLADYNA


ścierajcąc

Matko… zetrę sama.


WDOWA


Jeszcze jest…


BALLADYNA


trąc czoło

Teraz?…


WDOWA


Jeszcze — jak rubiny
W twoim pierścionku pięknie sobie świeci.


BALLADYNA


na nowo usiłując zetrzeć

A teraz?…


WDOWA


Jeszcze jest… by na osieci
Listek czerwony…


BALLADYNA


O! o! to okropnie!


WDOWA


Daj mi tu czoło, a zetrę roztropnie.
Może to ranka…

wspina się na palcach


BALLADYNA


Matko! nie dotykaj
Tej plamy…


WDOWA


Czy cię boli?…


BALLADYNA


Nie — nie boli…


WDOWA


Przyniosę wody spod owej topoli,
Gdzie piją wróble…


Wdowa odchodzi.

BALLADYNA


Plamo krwawa, znikaj!…


Wchodzą Swaty i Drużki, ustrojeni, z muzyką; zbliżają się do Balladyny, ta odwraca twarz.

SWATY


śpiew

Nie odwracaj czoła,
Wstydliwa dziewczyno;
Mąż na ciebie woła,
Młodziutka kalino.
Nie odwracaj czoła…


DZIEWICE


śpiewając

Chcą nam ciebie wydrzeć swaty;
Niech cię bronią białe kwiaty
Twego wianka…


SWATY


śpiew

Kwiaty ciebie nie obronią
Ni białością, ani wonią,
Od kochanka…


Dziewice podają Balladynie kosze z kwiatami.

BALLADYNA


Precz! precz. — Odkąd zaczęły kwitnąć białe róże
Z czerwonymi plamami?… Wynieście te kosze…


Balladyna ucieka do chaty.

JEDNA Z DZIEWIC


Pogardziła kwiatami, które ja przynoszę,
Ja, dawna przyjaciółka.


JEDEN Z MŁODZIEŃCÓW


Patrzcie, w pyłu chmurze
Błyska złota kareta, jedzie Kirkor z księdzem.


DRUGI Z MŁODZIEŃCÓW


Przy tej karecie słońce zdaje się mosiędzem[135].


KONIEC AKTU DRUGIEGO


### AKT TRZECI

#### SCENA I

Dom Wdowy dopalający się — przed pogorzeliskiem garstka wieśniaczego ludu.

PIERWSZA KOBIETA


Oj widzicie, jak diabły ludziom szczęście noszą.
Ta nędzarka, ta wdowa ze swoją kokoszą,
W złotej karecie błotem na nas biednych bryzga.


DRUGA KOBIETA


Oj prawda, że to gorzko, nam się to wyślizga,
Co się drugim dostało.


STARZEC


A ja wam powiadam,
Że staruszka podczciwa[136], sam nasz ojciec Adam
Mógłby ją wziąć za żonę, lepiej mu przypadła[137]
Niż Ewa…


PIERWSZA KOBIETA


Bo bez zębów, jabłek by nie jadła.


STARZEC


Pamiętajcie, że ona ubogie leczyła.
Ty sama, co tu wrzeszczysz, moja pani miła,
Już by cię dawno szatan pojął do swej chwały,
Gdyby nie ta staruszka.


DRUGA KOBIETA


I mój Stasiek mały
Także jej winien życie, więc jej nie zazdroszczę,
Dalibóg nie zazdroszczę; wóz sianem wymoszczę
I pojadę w zamczysku odwiedzić staruszkę…


DZIEWCZYNA


I Balladynie miło będzie widzieć drużkę.
Pojadę z tobą, matko.


DRUGA KOBIETA


Jak chcesz, moje dziecię,
To narwijże róż polnych i bławatków w życie,
Na wianek dla tej pani.


STARZEC


Oj, nie jedź, kobiéto!
Widzisz ten pożar?


DRUGA KOBIETA


Cóż stąd — że słomą podbitą
Chatę spalili — cóż stąd?


STARZEC


Widać, że się wstydzą
Chaty, słomy, bławatków i nas…


PIERWSZA KOBIETA


Na to zgoda,
A mówiłam, że oni z biednych chłopków szydzą.


STARZEC


Dajcie im święty pokój.


DZIEWCZYNA


A ta panna młoda
To zadzierała nosa!… Widzieliście wczora.
Wstążkę czarną na czole miała zamiast wianka,
Wszystko, by się odróżnić… a w kosach[138] równianka[139]
Nie z białych róż, ze złotych… Twarz niby upiora
Blada… a uśmiech hardy; a kiedy się śmieje,
To ząbków ani widać.


DRUGA KOBIETA


Nim słońce dogrzeje,
Jedźmy, dziewczyno, wozem do zamku Kirkora…


DRUGA DZIEWCZYNA


Nie jedź! nie jedź!…


DZIEWCZYNA


Nie jadę.


DRUGA KOBIETA


Stara wóz wymości
I pojedzie… Jak do nich mówić po godności?


STARZEC


Grzecznie mówić.


DRUGA KOBIETA


Pojadę.


DZIEWCZYNA


Tego im i trzeba;
Każą ci na dziedziniec wynieść kawał chleba,
A ty się kłaniasz nisko jak wieko u skrzyni;
A pani z okna plunie. — Ha! mościa grabini[140],
Przyniosłam ci kosz jajek. — Wiecie wy, że ona
Była już na grabinię[141] z dawna przeznaczona,
Bo miała wziąć za męża Grabka pijanicę.
Wiecie o tym? na Boga… to nie tajemnice,
Zwąchali się z Grabiczem — to dziw, gdzie on siedział?
Nie było go na ślubie.


PIERWSZA KOBIETA


Może się dowiedział…
I poszedł do jeziora z rozpaczy.


DZIEWCZYNA


Niełatwo
Wisusowi utonąć…


PIERWSZA KOBIETA


Otóż Grabiec pędzi
Z lasu, jak zwykle wiejską otoczony dziatwą,
Niby kania od wróblów[142]…


Grabiec wpada na scenę, za nim tłum dzieci.

DZIEWCZYNA


Niech z wami gawędzi.
Jeśli dotąd nic nie wie, nie mówcie o niczem;
Narwę grochu na wianek.

odchodzi


DZIECI


Z Grabiczem! z Grabiczem!
Tańcujmy! tańcuj, Grabku!


GRABIEC


Precz, bachury!


STARZEC


Gdzieżeś to bywał? czemu tak ponury?


GRABIEC


Co? gdziem ja bywał?


DZIEWCZĘTA


I coś robił?


GRABIEC


Rosłem.


DZIEWCZĘTA


Co ty powiadasz?


GRABIEC


Rosłem.


DZIECI


On był osłem!
Grabiec był osłem…


GRABIEC


Milcz, przeklęty tłumie,
Bo mi się zdaje, że liściami szumię.
Gdybym przynajmniej miał tyle gałązek,
Co miałem wczora; nie szczędziłbym wiązek
Na wasze plecy.


DZIECI


Co pan Grabek plecie?


GRABIEC


do starca

Powiedz mi, starcze! czy to można w lecie?…
Czy można to być? — dotąd korą świerzbię! —
Być wierzbą?…


STARZEC


Wierzbą można zostać wierzbie,
Ale grabinie to nie…


GRABIEC


A ja byłem
Wierzbą…


STARZEC


Co mówisz?…


GRABIEC


Mówię, co mówiłem.
Bogdaj was diabeł pozamieniał w łozy,
Córki tej wierzby, i piekielne kozy
Wypuścił na was… Ale ja w rozpaczy;
Ja byłem wierzbą…


STARZEC


Jednak to coś znaczy…
A byłeś w karczmie?


GRABIEC


Wprzód nim wierzbą byłem,
To byłem w karczmie.


STARZEC


I piłeś?…


GRABIEC


A piłem…


STARZEC


śmiejąc się

Więc to sen, panie Grabku, wierzba owa!…


GRABIEC


pokazując na pogorzelisko

A gdzie ta chata?


DZIEWCZYNA


Jaka?…


GRABIEC


Ta, gdzie wdowa
Żyła z córkami?…


DZIEWCZYNA


A toż chata stoi…


GRABIEC


Gdzie?


DZIEWCZYNA


Ty pijany!…


GRABIEC


Gdzie?


DZIEWCZYNA


Tu!…


GRABIEC


Niech was poi
Rosą diablica, jak mnie napoiła,
Jeśli tu chata…


DZIEWCZYNA


Chata się zmieniła
W twój nos czerwony, kiedyś ty się zmienił
W płaczącą wierzbę.


GRABIEC


Bogdaj cię ożenił
Sztokfisz w habicie z diabłem — a gdzie ona?…


DZIEWCZYNA


Kto?


GRABIEC


Balladyna?


DRUGA DZIEWCZYNA


wchodzi z grochowym wiankiem

Także przemieniona
W ten grochowy wianuszek, w grochowy wianuszek…

rzuca na głowę Grabkowi wianek


DZIECI


Cha! cha! cha! groch na wierzbie rośnie zamiast gruszek!
Cha! cha! cha! panie Grabku! Grabku, gdzieś ty bywał?
A tu słowik kochance mężulka wyśpiéwał…


DZIEWCZYNY


A pan Grabek był wierzbą!


DZIECI


Grabek rosnął[143] w lesie!


DZIEWCZYNY


A żoneczka w złocistej smyknęła kolesie[144].
Cha! cha! cha!


DZIECI


Żeń się, Grabku, z miotłą czarownicy!
Cha! cha! cha!


STARZEC


bierze Grabka za rękę

Chodź do karczmy, przy miodu szklanicy
Ja ci wszystko opowiem.

wyprowadza Grabka


DZIECI


lecąc za Grabkiem

Gil, wróbel i dzierzba
Śpiewały na grabinie — a on rzekł: «Jam wierzba».
Nuż z niego kręcić dudy… Smyknęła dziewczyna!
Cha! cha! cha! wierzba, wierzbie, wierzbiątko, wierzbina.


Dzieci i cały tłum wychodzą za Grabkiem.

SCENA II

Sala pyszna w zamku Kirkora.

Balladyna wchodzi zamyślona w bogatej szacie — z wstążką czarną na czole.

BALLADYNA


sama

Więc mam już wszystko… wszystko… teraz trzeba
Używać… pańskich uczyć się uśmiechów,
I być jak ludzie, którym spadło z nieba
Ogromne szczęście… Wszakże tylu ludzi
Większych się nad mój dopuścili grzechów
I żyją. — Rankiem głos sumnienia[145] nudzi,
Nad wieczorami dręczy i przeraża,
A nocą ze snu okropnego budzi…
O! gdyby nie to!… Cicho. — Mur powtarza:
«O! gdyby nie to…»


Wchodzi Kirkor zbrojny z rycerstwem.

KIRKOR


Moja młoda żono!
Jakże ci w moim zamczysku?…


BALLADYNA


Spokojnie.


Wchodzi Fon Kostryn.

KOSTRYN


Rycerze zbrojni czekają przed broną[146].


BALLADYNA


Grabio! dlaczego tak rano i zbrojnie?


KIRKOR


Kochanie moje, odjeżdżam…


BALLADYNA


Gdzie?


KIRKOR


Droga!
Przysiągłem święcie taić cel wyprawy.


BALLADYNA


Odjeżdżasz! ach, ja nieszczęsna!


KIRKOR


Na Boga!
Nie płacz, najmilsza… bo ci będzie łzawy
Głos odpowiadał nierycerskim echem…
Ani mię trzymaj przymileń uśmiechem,
Bo moje oczy olśnione po słońcu
Drogi nie znajdą… Niech pierś uniesiona
Ciężkim westchnieniem z krągłego robrońcu[147]
Czarów nie rzuca, niech twoje ramiona
Wiszą ku ziemi jak uwiędłe bluszcze.


BALLADYNA


rzucając się na szyję

Gdzie jedziesz? Mężu… ja ciebie nie puszczę!
Dlaczego jedziesz? czyś poprzysiągł komu?


KIRKOR


Sobie przysiągłem.


BALLADYNA


Bogdaj ogień gromu
Bóg rzucał tobie przed konia podkową;
Może piorunem twój koń przerażony,
Piorunem w bramę powróci zamkową.
Więc ty na długo chcesz zaniechać żony?


KIRKOR


Za trzy dni wrócę…


BALLADYNA


Czyś ty kiedy liczył,
Ile w dniu godzin? ile chwil w godzinach?


KIRKOR


Niechaj wie człowiek, że mu Bóg pożyczył
Życia na krótko, niechaj odda w czynach,
Co winien Bogu.


BALLADYNA


Lecz ty winien żonie
Pozostać z żoną…


KIRKOR


Nic mię nie zatrzyma,
Muszę odjechać — daj mi białe skronie!

całuje w czoło

Przed ludzi okiem ty wiesz, że prawdziwe
Pocałowania dają się oczyma,
A biedne usta, tak jako pierzchliwe
Jaskółki, muszą w lot z białego kwiatka
Chwytać miodową pocałunku muszkę —
Bądź zdrowa, żono… Gdzie jest nasza matka?
Może spi jeszcze, pożegnaj staruszkę:
Nie mogę czekać.

odprowadzając na stronę

W skarbcu masz pieniążki,
Szafuj… i baw się… — daj mi czoło białe,
Jeszcze raz… — żono! nie lubię tej wstążki,
Czoło należy do mnie, czoło całe,
Rozwiąż tę wstążkę…


BALLADYNA


Mężu, uczyniłam
Ślub…


KIRKOR


Ślub po siostrze… tak… lecz gdy powrócę,
To wiedz się z Bogiem, ale mi się wyłam
Z takiego ślubu…


BALLADYNA


Tak…


KIRKOR


Bo się pokłócę
Z tobą, kochanko… i to nie na żarty. —
Bądź zdrowa. — Chamy na koń! — niechaj warty
Czuwają w zamku…

do Balladyny

Wspominaj mnie…


Odchodzi Kirkor i wszyscy prócz Balladyny.

BALLADYNA


sama

Mężu!…
Odjechał. Po co? Gdzie? — Sumnienia wężu,
Ty mi powiadasz: «Oto mąż odjechał
Szukać Aliny»… ona w grobie — w grobie?
Lecz jeśli znajdzie grób? — Tak się uśmiechał,
Jakby chciał mówić: «Przywiozę ją tobie,
A zdejmiesz wstążkę, jak przywiozę».


Fon Kostryn wchodzi.

KOSTRYN


Pani!…
Hrabia zaklina, abyś mu przez okno
Posłała uśmiech…


Balladyna staje w oknie i uśmiecha się. Kostryn na stronie.


Mężowie, żegnani
Żon uśmiechami, sami we łzach mokną.


BALLADYNA


odchodząc od okna

Pojechał…

do Kostryna

Ktoś ty, rycerzu?…


KOSTRYN


Dowodźca[148]
Warty zamkowej. —


BALLADYNA


Nagrodzę ci hojnie
Czujność i wierność…


KOSTRYN


Nie potrzeba bodźca
Temu, kto służy rycersko i zbrojnie
Tobie, grafini… Otośmy dostali
Zamkowi temu obronę tajemną;
Ach! my oboje będziemy czuwali,
Ja nad aniołem — ty, anioł, nade mną.


BALLADYNA


Jak się nazywasz?


KOSTRYN


Fon Kostryn…


BALLADYNA


Nie z Lachów?


KOSTRYN


Z niemieckich książąt rodzę się.


BALLADYNA


Wygnany?


KOSTRYN


Jak biedny ptaszek spod płonących dachów
W lot się puściłem… dziś obcy… nieznany
Własnej ojczyźnie, sługa w obcym kraju;
Niech to nie będzie moim potępieniem!
Ty także obca…


BALLADYNA


Co?


KOSTRYN


Ty jesteś z raju.

odchodzi


BALLADYNA


sama

Jak się ja prędko poznałam spojrzeniem
Z tym cudzoziemcem. — Ja mu nic nie winna —
Szukałam okiem przerażonym w tłumie
Kogoś. — Wierzyłam, że tu być powinna
Bratnia mi dusza… dusza moja… z moją…
Zacząć — jak? Spojrzeć — jeżeli zrozumie,
Przemówić. – Dziwnie, że się ludzie boją
Ludzi jak Boga i więcej niż Boga. —
Będę odważną z ludźmi…


Wchodzi Wdowa ubrana jak w drugim akcie, w świątecznym ubiorze.

WDOWA


Córko droga!
Co to się stało? Królewic odjechał?


BALLADYNA


Cóż stąd?


WDOWA


Nazajutrz po ślubie zaniechał
Żoneczki młodej… czyś go zagniewała?
To by źle było!Jakże ty dziś spała,
Gołąbko moja? wszak mówią, że trzeba
Pamiętać zawsze sen na nowym łożu.
Otóż ja śniłam, że do mnie aż z nieba
Przyszła Alina, ot tak niby w morzu
Płynąc w obłoczkach… i rzekła…


BALLADYNA


Różaniec
Mów lepiej, matko.


WDOWA


Czy ty chcesz kaganiec
Włożyć na usta matce?


BALLADYNA


Matko stara,
Zamek nie chata, tu zatrudnień chmara,
Tu nie snów słuchać…


Wchodzi Sługa.

SŁUGA


Jakaś tam hołota
Stoi przed bramą i wykrzyka hardo,
Aby ją puścić przez zamkowe wrota.
A straż złożoną na krzyż halabardą
Zamknęła bramy… Ta chłopianka stara
Z drabiniastego woza bez ustanku
Krzyczy żołnierzom: «Powiedz, mój kochanku,
Matce Kirkora żony, że Barbara,
Jej przyjaciółka, zjeżdża w odwiedziny».


WDOWA


To moja kuma… jakie tam nowiny?…


BALLADYNA


Odprawić ten wóz.


WDOWA


Balladyno?…


BALLADYNA


Matko!
Czy ci się sprzykrzył zamek?… dobra droga,
Możesz odjechać z tą starą…


WDOWA


Co?… klatką?
Tym drabiniastym wozem? — A! na Boga,
Córko, co mówisz?


BALLADYNA


O! to żarty… żarty…
Każ, matko, wóz ten wyprawić…


WDOWA


z westchnieniem

Wyprawcie. —
Powiedzcie, że śpię.


BALLADYNA


do Sługi

A jeśli uparty
Wóz nie odjedzie, rozumiecie — warty
Czuwają w zamku…


WDOWA


do Sługi

Tylko nie nabawcie
Biedy… to stara.


Sługa odchodzi.


Prawda, córko moja,
Gdyby przyjmować, toby tu jak z roja
Sypało chłopstwo. — Niechaj nas kochają
Z daleka — prawda?Córki rozum mają,
Ty nie głupiutka; kiedy zaczniesz prawić,
To księdza nawet nie zrozumie głowa.
Moja córuniu! każ ty przecie sprawić
Sukienkę matce, bo już ta cycowa
Ma blade kwiatki, a jak tu kobiécie
W szarak się ubrać? Córko! moje życie!


BALLADYNA


To jutro, matko, przypomnij. — A tobie,
Starej kobiecie, lepiej nie wychodzić
Z ciepłej komnaty…


WDOWA


Ach nudno jak w grobie
Tak samej siedzieć… Czy ty chcesz zagrodzić
Zamek matuli?…


BALLADYNA


Nie — nie…


WDOWA


Balladyna
Kocha mię?… prawda, córko? A malina
Na twoim czole? ta plama… o! pokaż…
Czy boli ciebie? Ty nigdy nie kwokasz[149],
Kurko, choć boli… a to może boli?…


BALLADYNA


Dosyć już, matko…


WDOWA


Woda spod topoli
Obmyć nie mogła… o! córko kochana…
To jakaś dziwna i okropna rana,
Bladniesz, by[150] o niej wspomnieć…


BALLADYNA


Więc dlaczego
Wspominasz, matko?…


WDOWA


To z serca dobrego…
Z dobrego serca…


BALLADYNA


Wierzę! wierzę! wierzę!
Matko, idź teraz do siebie na wieżę.


WDOWA


Do mojej ciupy[151]?…


BALLADYNA


Tam ci jeść przyniosą…
I pić przyniosą…


WDOWA


I pić jak ptaszkowi?…


BALLADYNA


Idź, matko!


WDOWA


To już z moją siwą kosą[152]
Będę się bawić… Tylko służalcowi
Każ mi jeść przynieść… nie zapomnij…

odchodzi


BALLADYNA


sama

Piekło!
Mieszam się — bladnę… Ja się kiedyś zdradzę
Przed matką, mężem… Wszystko się urzekło
Na moją zgubę. Ludzie jako szpaki
Uczone mowy, przez okropną władzę
Sprawiedliwości, nie myśląc o mowie,
Tak mówią, jakoby tajnymi szlaki[153]
Dążyli ciągle w głąb serca. Surowie
Kładą sędziego pytanie: czyś winna?
Krętymi słowy… Matka, mąż, oboje,
I mąż, i matka — ta kobieta gminna…
Trzeba ją kochać, to matka.


Kostryn wchodzi na scenę.

KOSTRYN


Pokoje
Kazałem suto osnuć w złotogłowy.
Dziś dzień poślubny… dziś na dwór zamkowy
Zjadą się liczne pany i rycerze,
Wasale twoi…


BALLADYNA


Trzeba zamknąć wieżę,
Gdzie mieszka moja — mamka[154] — ona chora,
Snu potrzebuje.


KOSTRYN


Jak to — ta potwora
Mlekiem poiła twoje usta śliczne?
Ach nie!… Ta chyba bogini niebieska,
Co na błękity lała drogi mleczne[155]
Tak, że się każda białych piersi łezka
W gwiazdę mieniła i dziś ludziom płonie;
Ta sama chyba na śnieżystym łonie
Ukołysała ciebie…


BALLADYNA


Mój rycerzu,
Złote masz usta…


KOSTRYN


Ty dyjamentowe
Serce. — Kazałem na Gopła pobrzeżu
Zapalić smolne beczki i ogniowe
Słupy; do ognia weselnego lecą
Weseli goście. Czy pochwalasz, pani?


BALLADYNA


Czyń, jak przystoi.


KOSTRYN


Wieże się oświecą
Jasnym kagańcem i tylko wybrani
Goście do zamku mają być przyjęci.
Właśnie dziś jakiś prostak bez pamięci
Wdzierał się tutaj, kazałem go psami
Poszczwać za wrota… Śmiałek nad śmiałkami,
Psom odszczekiwał ciągle, że znał ciebie,
A w takich ustach to bluźnierstwo srogie.


BALLADYNA


Któż by to mógł być?


KOSTRYN


Ktoś z tych, co po chlebie
Pańskim się włóczą, i szaty ubogie
Łatają nitką wyskubaną z płaszcza
Panów, gdy nadto blisko przypuszczają
Taką hołotę… wyszczekana paszcza.
O! ty go nie znasz… twe usta nie mają
Zgłosek na takie imię — jakiś gbura —
Grabiec…


BALLADYNA


Co? Grabiec? Tego chłopstwa chmura
To jak szarańcza.


KOSTRYN


Przebacz im, grabini.
Królowa kwiatów na próżno obwini
Chłopianki ułów, że koło niej brzęczą.
Albo się obwiń niewidzialną tęczą
Przed ludzi okiem; albo znoś cierpliwie
Nasze wejrzenia…


BALLADYNA


O! ty, syn książęcy,
Mieszasz się próżno z tymi, co na niwie
Wiejskiej wyrośli… z tysiąca tysięcy
Możesz być pierwszym, byleś tajemnicy
Umiał dochować.


Kostryn przyklęka i całuje kraj szaty.


Chodźmy do skarbnicy
Zaczerpnąć nieco złota, aby godnie
Gości przyjmować…


KOSTRYN


Poniosę pochodnie.


Kostryn poprzedza z pochodniami Balladynę — wychodzą.

#### SCENA III

Las przed chatą pustelnika.

Kirkor zbrojny. — Pustelnik z koroną w ręku.

PUSTELNIK


Kirkorze, oto złocista korona.
Więc może kiedyś za twoją pomocą
Wróci na Gnezno i niezakrwawiona
Błyśnie ludowi.


KIRKOR


Widzisz, jak ją złocą
Promienie słońca; dobra wróżba.


PUSTELNIK


Boże,
Świeć naszej sprawie… Dam ci jedną radę.
Młodziutką żonę pojąłeś, Kirkorze?


KIRKOR


Pełna prostoty, spokojny odjadę.


PUSTELNIK


Wtenczas w kobiecie całą ufność kładę,
Jeżeli wolna od wad matki Ewy.
Doświadcz ją. Poszlij zapieczętowaną
Skrzynię[156] małżonce i srogimi gniewy
Zagroź, jeżeli znajdziesz rozłamaną
Pieczęć małżeńską.

wynosi żelazną skrzynkę


KIRKOR


Dobrze, niech tak będzie.
To moja pieczęć, dwie złote żołędzie
W paszczy dzikowej. Pójdź sam[157], wierny sługo.


Wchodzi Sługa.


Zanieś to żonie, a jakkolwiek długo
Będę się bawił, niechaj nie otwiera,
Bo ja tak każę.


Sługa odchodzi.


Ona taka szczera!
Ach ty mi szczęścia pokazałeś drogę,
Czynami tylko zawdzięczyć ci mogę.
Żegnaj mi, starcze… Królem cię powitam.


PUSTELNIK


Na twoim czole już zwycięstwo czytam.


KIRKOR


Na koń, rycerze!


Odchodzi Kirkor. — Słychać tętent oddalających się koni.

PUSTELNIK


Czemu się ten rycerz
Dwudziestą laty pierwej nie urodził[158]?…
Byłem na tronie, to kraj cały płodził
Same poczwary; jak niezdatny snycerz[159],
Który w kamieniach szuka ludzkiej twarzy
I czyni ludziom podobne kamienie,
Ale bez duszy… Czyliż[160] przyrodzenie[161],
Nim stworzy, długo o stworzeniu marzy,
Długo próbuje, naprzód[162] tworząc karcze[163],
A potem ludzi jak Kirkor.


Wchodzi Filon — fantastycznie ubrany.

FILON


O! starcze!
Gdzie jest kochanka moja?


PUSTELNIK


Nie ożyła.


FILON


Ach to mi pokaż, gdzie leży mogiła
Serca mojego?… Niechaj widzę, jakie
Kwiaty wyrosły z posianej nadziei.
Blade być muszą…


PUSTELNIK


O! wieczna płacznico!
Czemu bezczynny błądzisz w leśnej kniei?
Biegnij z Kirkorem, twoje złote włosy
Odziej żelazną rycerza przyłbicą;
I na tę szalę, która ludzkie losy
Waży na ziemi, rzuć ziarko makowe
Twojego życia… może los przeważy.


FILON


Gdzie jej mogiła?… gdzie?


PUSTELNIK


Gliny surowe
Pierś już wyjadły, a po białej twarzy
Robactwo łazi…


FILON


O nie! ona w ziemi
Jako rzek nimfa, na glinianym dzbanku
Dłonią oparta, dzban malinowemi
Leje gwiazdami i w różowym wianku
Trzyma zaklętą na malin ruczajek
Białą jej postać… zbudzić się nie może;
Oczki, aż listkiem niezapominajek
Z grobu wyrosną, w rubinowe zorze
Mogiły patrzą gwiazdami błękitu.
W grobie się błyszczy.


PUSTELNIK


W grobie tyle świtu,
Co nad kołyską marzeń.


FILON


A cień blady
Nieraz tam błądzi, gdzie zwieszone smutnie
Nad grobowcami brzozy, jako lutnie
Od słowikowej trącane gromady,
Płaczą i szumią listkowymi struny.
Nieraz ją srebrne uplączą piołuny,
Nieraz rozkwitły zatrzyma bławatek;
Nieraz jak dziecko staje — i westchnieniem
Zdmucha cykorii opuszony kwiatek.
Ciało jej leży pod zimnym kamieniem;
Duch na promykach księżycowych pływa
I nieraz płocho te kwiatki obrywa,
Co każdym listkiem liczą szczęścia chwile.
Ach powiedz, starcze… więc ludzie w mogile
Marzą o szczęściu?…


PUSTELNIK


Umrzyj, to się dowiesz.
A jeśli wrócisz z grobu, to opowiesz
O tych marzeniach sumnieniom[164] zbrodniarzy;
A może będą spali cicho w łożu…


FILON


Pójdę… i stanę na leśnym rozdrożu.
Jeżeli jaka jaszczurka zielona
Pobiegnie w prawo, to w grobie się marzy…
Jeśli na lewo… to człowiek — nic — kona
I nie śni…


Odchodzi Filon.

PUSTELNIK


Ileż rodzajów nędzarzy
Na biednym świecie — ziemia, to szalona
Matka szalonych — któż to znowu?


BALLADYNA


wbiega prędko

Kto ty?


BALLADYNA


Pani z bliskiego zamku.


PUSTELNIK


Czego żądasz?


BALLADYNA


Wiem, że znasz ziółek lekarskie przymioty,
Że leczysz rany.


PUSTELNIK


Zdrowo mi wyglądasz.
Pokaż zranione miejsce.


BALLADYNA


Starcze!


PUSTELNIK


Lekarz
Powinien widzieć…


BALLADYNA


Czy ty mi przyrzekasz
Wyleczyć?


PUSTELNIK


Pokaż tę ranę!


BALLADYNA


Na czole.
Patrz! ha… co?


PUSTELNIK


Niby miesiąc w mglistym kole
Krwi… twoja rana… czerwona i sina.
Powiedz mi, jaka, jaka straszna wina
Przyczyną?


BALLADYNA


Żadna.


PUSTELNIK


Lekarz musi wiedzieć
Wprzód, nim wyleczy.


BALLADYNA


Czerwona malina
Splamiła czoło.


PUSTELNIK


Musisz mi powiedzieć,
Kiedy to było?


BALLADYNA


Wczora[165].


PUSTELNIK


Wczora rano?


BALLADYNA


Tak.


PUSTELNIK


Daj mi ręką posłuchać uderzeń
Twojego serca. — Czy pod zapłakaną
Wierzbą nie rosły maliny? Mów śmiało;
Żądam od ciebie spowiedniczych zwierzeń.
Czy ta malina była kiedyś białą?
A tyś ją może sama sczerwieniła?
Przyłóż do serca tę, co cię zraniła,
Malinę…

odpycha ją gwałtownie

Biada tobie! serce twoje
Wydało…


BALLADYNA


Starcze!


PUSTELNIK


Tyś siostrę zabiła!


BALLADYNA


Nie — nie — masz złoto — jeszcze tyle troje[166]
Przyniosę…


PUSTELNIK


Słuchaj! za co płacisz?


BALLADYNA


Nie wiem…


PUSTELNIK


Ta rana ciebie piekielnym zarzewiem
Pali… ha?…


BALLADYNA


Pali…


PUSTELNIK


I spałaś dziś?


BALLADYNA


Spałam.


PUSTELNIK


Z tą raną?…


BALLADYNA


Starcze, ja nic nie wyznałam.


PUSTELNIK


Nic! o przeklęta! a za coś płaciła?


BALLADYNA


Za twoje leki.


PUSTELNIK


Bogdaj[167] rana gniła,
Aż cienie śmierci na całą twarz padną;
A moje zioła piekłu nie ukradną i bólu…


BALLADYNA


Starcze biada tobie!


PUSTELNIK


z ironią

Co ty mi grozisz, kiedy ja chorobie
Obmyślam leki? czary piekieł trudzę,
Aby tę ranę zmazać z twego czoła.
Chcesz? siostrę twoją umarłą obudzę.


BALLADYNA


Obudzisz?


PUSTELNIK


Siostra niech siostry zawoła!
Umarła wstanie i tę ranę zmaże.
Chcesz?


BALLADYNA


Gdybym miała trzy wybladłe twarze,
Na każdej twarzy trzy
Straszniejsze plamy,
Wolę je nosić aż do Boga sądu,
Niż…


PUSTELNIK


Milcz, zbrodniarko! teraz my się znamy
Do głębi serca… Niechaj z tego trądu
Lęgną się w mózgu gryzące robaki,
W sumnieniu węże; niech kąsają wiecznie,
Aż umrzesz wewnątrz, a zgniłymi znaki
Okryta, chodzić będziesz jako żywe
Trupy… precz! precz! precz! ty musisz koniecznie
Czekać, co Boga sądy sprawiedliwe
Uczynią z tobą… A coś okropnego
Bóg już przeznaczył, może jutro spełni.
Może odmówi chleba powszednego[168],
Może ci włosy kołtunami zwełni,
Potem zabije nie wyspowiadaną
Ogniem niebieskim… Biada! jutro rano
Na murach zamku ujrzysz Boga palec.
Ty jesteś jako zjadliwy padalec,
A jeszcze gorszą plamę masz wyrytą
Na twoim sercu niż na twoim czole.
Co… czyś ty martwa?… Obudź się, kobiéto…
Obudź się… słuchaj.


BALLADYNA


jak ze snu

Co to? ha! wyrzekłeś,
Że siostra moja zbudzi się?… ja wolę
Umrzeć. — Dlaczego ty się, starcze, wściekłeś?
Biada ci! Biada!

ucieka


PUSTELNIK


sam

W smutnej lasów ciszy
Zbrodnia jak dzięcioł w drzewa bije suche;
A cięcie noża daje takie głuche;
Echo jak topor kata, kiedy rąbie
Głowy na pniaku. Bóg to wszystko słyszy,
Wszystko zamyka w tej okropnej trąbie,
Co kiedyś będzie na sąd wołać ludzi.


Słychać śmiech w lesie.


Wszelki duch! W lesie śmieją się szatani!
Wiedźma goplańska z diablików orszakiem
Śmieszy ponure dęby, a z płaczących
Brzóz się najgrawa[169].


Słychać odgłos łowów i psów łajanie.


To łowiec umarły
Mglistymi psami mgliste pędzi tury
Błyskawicowym wichrem oślepione.
Pójdę… i łowy przeżegnam, niech giną
Na wieki wieków… Lecz to nierozsądek
Sąsiedztwo diabłów mienić[170] w nieprzyjaciół.


Słychać dzwony podziemne.


Cóż to? zalane przed wiekami miasta
Wołają z Gopła do Boga o litość
Płaczem wieżowym… Może jaki krzyżyk
Wieży sodomskiej między lilijami
Widać na fali?… Pójdę — nie wytrzymam —
Pójdę przeżegnać miasto potępione;
Może spokojne pod modlitwą starca
Snem cichym zaśnie w pogrobowej fali;
Jak potępiony człowiek, za którego
Dziecię się modli.


#### SCENA IV

Las jak poprzednio. — Skierka i Chochlik.

CHOCHLIK


Poleciał… głupi jak wrona.


SKIERKA


bierze porzuconą na kamieniu koronę

Patrz, oto starca korona.
Niechaj na włosach Goplany
Od księżycowych promyków
Błyska jak wianek ogników
Związany włosem i wlany
W gniazdeczko złotych warkoczy.


CHOCHLIK


Patrz, nasza pani tu kroczy.


Grabiec i Goplana wchodzą na scenę.

GRABIEC


Moja najmilsza wiedźmo, deszczowa panienko,
Tobie jezioro łożem, a chmura sukienką;
Gdy po lesie przechodzisz, każdy kwiat i drzewo
Wołać by cię powinien: «Chodź, panno ulewo!»
Oraczowi by ciebie mieć nad suchą niwą.
A gdybym ja był kwiatkiem, gorczycą, pokrzywą
Albo rumiankiem, wtenczas wieczną tobie miłość
Przysiągłbym i w małżeńską wstąpiłbym zażyłość.
Ale ja na nieszczęście nie kwiat ani ziele;
Człowiek mięsny, panienko; a moje piszczele
Skórę wychudłą podrą jak ostre nożyce,
Jeśli je mgłą napoję, gwiazdami nasycę.
Więc kłaniam uniżenie[171].


GOPLANA


O! biada mi, biada!
Dziś moja róża na pieńku opada,
Dziś jakiś rybak otruł złotą stynkę[172],
Pieszczotę moję; dziś miłą ptaszynkę,
Co mi śpiewała nocą nad jeziorem,
Na srebrnej brzozie, chłop zabił toporem
I drzewo zrąbał…


GRABIEC


Dzisiaj mnie sowito
Wierzbami pod zamczyskiem Kirkora obito;
To prawdziwe nieszczęście, plecy świerzbią. — Ale
Skoro w tym zamku biją, a karmią wspaniale,
Gdy z odkręconych dziobków u rynien w rynsztoki
Płynie jasna gorzałka; więc każą wyroki,
Abym przystał na służbę do kuchni Kirkora.


GOPLANA


Co? zawsze do niej! do niej!… Jeszcze wczora
Widziałeś serce tej kobiety. Miły,
Czego zażądasz? władzy, bogactw, siły,
Zmienionej twarzy; chociażby kamyka,
Co sprawia cudem, że przed ludźmi znika
Człowiek, jak widmo rozpłynione we śnie;
Wszystko mieć będziesz. Jakże mi boleśnie
Czarami twoje zakupować serce! —
Chceszli[173] mieć owe skrzydlate kobierce,
Co noszą ludzi, gdzie myślą zażądać?
O! miły, powiedz?… Czy pragniesz wyglądać
Jako ów rycerz zjawiony na chmurze
Szykom Lechitów? w złocie i lazurze
Od stóp do głowy.


GRABIEC


Więc od stóp do głowy
Miło by mi wyglądać jako król dzwonkowy[174],
W koronie, z jabłkiem w lewej, z berłem na prawicy.

na stronie

Jak się teraz wywikła wiedźma z obietnicy?

głośno

Niech mam berło, koronę, płaszcz, złote trzewiki,
Od stopy aż do głowy, jak pan król…


GOPLANA


Diabliki!
Lećcie u zorzy
Prosić purpury,
Pereł u róży,
Szafiru u chmury,
U nieba błękitu,
A złota u świtu;
A może gdzie zawieszona
Na niebie tęczowa nić,
To tęczę wziąć na wrzeciona,
I wić, i wić, i wić!


Odbiegają Skierka i Chochlik.


do Grabka

O jakiej zamarzysz postaci,
Zakreślony w czarów kole,
Taką moc Goplany da ci
Postać, szaty, rysy, dolę…


GRABIEC


W mojej myśli dzwonkowe szastają się krole[175].


GOPLANA


zakreśla koło

Stój cicho, nie wychodź z koła.
Słyszysz, jak szumi puszcza wesoła,
Jak po gałązkach sosen, leszczyny
Zlatują na dół śpiewne ptaszyny,
Złociste wilgi, gile, słowiki.
Z nimi ciekawe słońca promyki
Spływają do nas przez listki drżące.
Ale się wkrótce niebo zachmurzy,
We mgle przelecą złote miesiące
I gwiazdy blade, jak tuman burzy
Z błyskawicami!


Skierka i Chochlik niosą szaty i koronę.

SKIERKA


Wszystko gotowe.


GRABIEC


poziewa

A! a! spać chcę…


GOPLANA


Pochyl głowę,
Zaśnij — obudzisz się skoro[176].
We śnie cię duchy ubiorą
Na marę twego marzenia.


GRABIEC


kładnąc się

Cudy… Dobranoc, panie Grabku… do widzenia
Na tronie… dobrej nocy, synu organisty,
Polecam się pamięci i afekt strzelisty
Łączę…

poziewa

A! a! a! cudy…

zasypia


GOPLANA


Czuwajcie nad sennym,
Ja czary piekieł zamówię.


Ściemnia się — czerwone chmury przechodzą i widma otaczają Goplanę odwróconą.

SKIERKA


Okryj go płaszczem promiennym,
Wdziej mu złociste obuwie.


Ściemnia się zupełnie. — Na głowie Goplany pokazuje się półksiężyc[177].


Perła rosy z płaszcza kapie;
Zbierz te perełki po trawie
I znów przyszyj na rękawie.


CHOCHLIK


Król dobrodziej w dobre chrapie,
Na drugi bok się przewraca.


SKIERKA


Goplano, niech światło wraca,
Już się twój miły przetwarzył.


Goplana daje znak — księżyc z jej czoła znika — i światło wraca.

GOPLANA


patrząc na śpiącego

Jaką on sobie dziwną postawę wymarzył.


Grabek wstaje z ziemi jak król dzwonkowy.

GRABIEC


poziewając

A — a — a — a — dobry dzień… a — piękna pogoda.
Co to? włosy na brodzie? — diabła! — siwa broda,
Co to znaczy? w co znowu przewierzgnęły[178] biesy?
Jaki płaszcz! — jakie dziwne na piersiach floresy!
Śniło mi się… Dalibóg, nie wiem, co się śniło,
Karczma podobno, piwo z beczek się toczyło,
I był potop, w potopie pływałem jak ryba.
Sztuczka diabla! zrobili ze mnie wieloryba,
Lewiatana w złocistym płaszczu, z brodą siwą.
Ha! chodź tu, moja wiedźmo, moje szklanne dziwo,
Powiedz, kto mnie tak złotem i brodą ozdobił?
Powiedz, co się zrobiło ze mnie?


GOPLANA


Król się zrobił.


GRABIEC


sięga do głowy i znajduje koronę

Więc niech się nie odrabia to, co już zrobione.
Sięgnęła ręka głowy, znalazła koronę.
Cudy…


GOPLANA


Nosisz prawdziwą koronę Popielów…


GRABIEC


Widzę, że służy ludziom do tych samych celów,
Co czapka: kryje uszy. A to?

pokazuje berło drewniane


GOPLANA


Berło twoje.


GRABIEC


Jak chcesz, miły węgorzu, ja sobie uroję,
Że to berło; niech oko rozumowi sprzyja
I powie, że to berło… Skąd wy tego kija
Wzięli, diabliki moje?


CHOCHLIK


Gdy cię Grabkiem zwano…


GRABIEC


ze wzgardą

Nie mów mi o tym Grabku.


CHOCHLIK


Gdyś był wczora rano
Obywatelem lasu, wierzbą: z królo-drzewa
Filon ułamał gałąź.


GRABIEC


I ta ręka lewa
Nosi tę samą korę, którąm[179] ja porastał,
I ta kora jest berłem… Ha! to będę szastał
Tym berłem po grzbiecinach. — Ach wielka mi szkoda,
Że się do nieba dostał ojciec golibroda,
Wraz by oszastał długie kędziory na brodzie.
Moja wiedźmo, co chodzisz jak święta po wodzie,
Nie możesz ty mię z łaski swojej brody zbawić[180]?
Nie?… basta… jaki balwierz potrafi się wsławić
Na tej królewskiej brodzie. — Ha… a jeszcze warto
Dać mi jabłko do ręki, a z dzwonkową kartą
Będę chodził po świecie jako ze zwierciadłem.


SKIERKA


Na jabłko królewskie skradłem
Chłopakom z bliskiego sioła[181]
Bańkę z mydła; a dokoła
Tak piekło słońce, że z głową
I z nogami w kryształową
Siadłem kulkę. — Lecę, lecę…
Wtem banieczka moja złota
Na błękitnej siadła rzece;
I konik polny — niecnota!
Kiedy pod tęczowym szkiełkiem
Usnąłem spokojnie w łódce:
Zbił ją gazowym skrzydełkiem
I uciekł… a ja rozespan,
Na niebieskiej nezabudce[182]
Ocknąłem się…


GRABIEC


Diabliku, to znaczy, że jespan
Głupi jak but… bo jabłko, choć jabłko królewskie,
To jabłko, nie zaś żadne migdały niebieskie.


Chochlik daje mu jabłko.


Dzięki składam waszeci — dobre… a czy winne?

kosztuje

Więc mam wszystko, co król ma. Ach! ach! A gdzie gminne
Szołdry[183]? poddani moi, którym ja panuję?…


GOPLANA


Wszystko, co na tej ziemi moją władzę czuje:
Ptaszyny, drzewa, rosy, tęcze, każdy kwiatek
Jest twoim…


GRABIEC


Trzeba zaraz nałożyć podatek.
Słuchajcie mnie… a kodeks niech będzie wykuty
W spróchniałej jakiej wierzbie. Odtąd brać w rekruty[184]
I żubry, i zające, i dziki, i łosie.
Kwiaty, jeżeli zechcą kąpać listki w rosie,
Niech płacą, rosę puszczam w odkupy[185] Żydowi;
Niech mi wódką zapłaci. Każdemu szpakowi
Kazać nie myśleć wtenczas, kiedy będzie gadał…
Zabronić, aby sejmik jaskółczy usiadał
Na trzcinach i o sprawie politycznej sądził.
Wróblów sejmy rozpędzić; ja sam będę rządził
I wieszał, i nagradzał… Jaskółkom na drogę
Dawać paszporta, w takich opisywać nogę,
Dziób, ogonek i skrzydła, i rodzime znaki.
Odtąd nie będą dzieci swych posyłać ptaki
Do niemieckich zakładów, gdzie uczą papugi;
Wyjęte[186] sroki, które oddają usługi
Ważne mowie ojczystej. Z cudzych stron osoby,
Jak to: kanarki… śledzić. Na obce wyroby
Nakładam cło… od łokcia tęczy wyrobionej
W kraju słońca, księżyca, białej lub czerwonej
Albo fijoletowej, byleby jedwabnej,
Płacić po trzy złotniki… a od sztuki szwabnej
Płótna z białych pajęczyn…


GOPLANA


O czym gadasz, drogi?


GRABIEC


Co? króluję… króluję — skarb łatam ubogi.
Róża płaci od pączka, od kalin kalina,
Od każdego orzecha zapłaci leszczyna,
Czy to pusty, czy pełny… mak od ziarek maku,
Nie od makówek. Głowa na mnie nie dla znaku[187]…


GOPLANA


Zostawiam ci Chochlika, Skierkę — niechaj służą,
Niechaj zrywają kwiaty, a strzęsioną różą
Osypią, kiedy zaśniesz. Bądź zdrów — do wieczora.
Będę ciebie czekała nad brzegiem jeziora
I płacząc, piosnką płaczu wabiła słowika.


Odchodzi Goplana.

GRABIEC


Aż mi lżej, że ta rybia galareta znika.
Hej, poddani!

do Chochlika

Ty jesteś królewskim ministrem,
Boś głupi.

do Skierki

A ty, drugi diable z oczkiem bystrem,
Błaznem; śmiesz mię, łajdaku, aż z radości pęknę.
Ministrze, gdzie mój powóz?


CHOCHLIK


Cztery konie piękne,
Czarne — księżycowymi wierzgają podkowy;
I wóz na ciebie czeka Mefistofelowy[188];
Ale nie mów Goplanie…


GRABIEC


Dlaczego?


CHOCHLIK


Bo ona
Nie chce pożyczać z piekła.


GRABIEC


Szalona! szalona!
Jeśli diabeł pożycza, bierz, bo takie wozy
Oszczędzają ci butów…

do Skierki

Ty będziesz wiózł z kozy[189].
Minister za forysia[190]… teraz jechać pora.


SKIERKA


Gdzie król jedzie?


GRABIEC


Na ucztę ślubną do Kirkora.


Odchodzą wszyscy.

SCENA V

Sala w zamku Kirkora.

KOSTRYN


sam

Za pustelnika celą drzewami ukryty
Słyszałem tajemniczą spowiedź tej kobiéty
O! szczęście! — teraz pan-em[191] złotej tajemnicy;
Mógłbym ją z pałacowej rozkrzyczeć wieżycy
Albo mojemu panu wiernie opowiedzieć,
Albo okropną powieść wyrazami cedzić,
Jako piasek klepsydry, w pani trwożne ucho,
Aż zobaczę skarbnicę tego zamku suchą
Jak czoło Araratu[192]… Wraca Balladyna.
Mogę mieć ją i skarby. — Szczęśliwa godzina.

staje na stronie


BALLADYNA


wchodzi głęboko zamyślona

O wszystkim wie ten człowiek stary… powie drzewom,
Drzewa będą rozmawiać o tym w głuche noce,
Aż straszna wieść urośnie. — O! biedneż wy myśli,
Jak dzieci nierozumne cieniów się lękacie.
Ten starzec słowa moje łączy, składa, zbiera,
I mówi: «Być nie może… ta kobieta młoda
Nie zabiła». A jeśli wie? jeżeli pewny?
A któż w taką rzecz może uwierzyć jak w pacierz?…
Ale jeśli uwierzył — jeśli przechodniowi
Zbłąkanemu opowie straszną zbrodnię pani,
Nim wymówi nazwisko, zlęknie się jak prostak
Zemsty możnego pana. — A może — jeżeli
Dobre ma serce starzec; na końcu języka
Znajdzie litośną radę: Na co ludziom szkodzić?
A może już zapomniał, a ja nierozsądna
Myślę, o czym ten starzec myśleć już poprzestał…
Bo i czymże ja jestem, aby mną się ludzie
Zajmowali, śledzili, chcieli gubić? — Piekło!
Tysiącem słów nie mogę zabić tego słowa: «On wie». —
Na cóżem[193] poszła do tego człowieka?
Straciłam się; szatańska ręka mnie zawiodła.
I pomyśleć? że gdyby nie te odwiedziny,
Starzec byłby jak owe ludzi milijony,
Których nigdy na świecie nie spotkałam.
Myśleć, że ta sama godzina trwożnych myśli pełna
Byłaby jak wczorajsze godziny, i może
Spokojniejsza; bo wszakże wiele by się strachu
Przez jeden dzień zatarło tajemniczą ciszą.
Teraz wszystko na nowo odradza się z twarzą
Okropniejszą. — Zazdroszczę tej, co dzisiaj rano
Mną była.


Kostryn zbliża się.

KOSTRYN


Pani! od grafa przysłany
Z darami goniec — na rozkazy czeka…


BALLADYNA


Dary od męża? zawołaj człowieka,
Niech je tu złoży. Stój… czy tobie znany
Ów żebrak, który mieszka w lesie, stary?


KOSTRYN


Pustelnik?


BALLADYNA


Nie wiem, czemu się nawinął
Na myśl… gdzie goniec z przysłanymi dary?
Zapewne drogie?


KOSTRYN


Graf pan zawsze słynął
Szczodrobliwością… i był na kształt słońca,
Co wszędy żywne rozsypuje blaski…


BALLADYNA


Ciekawa jestem nowej męża łaski.
Zawołaj zaraz… zawołaj tu gońca.


Kostryn odchodzi.


Gdyby te dary, gdy nie przerażona
Myśl… Na co było pytać się Kostryna
O tego starca?


Wchodzi Kostryn i Gralon.

GRALON


Przeze mnie, Gralona,
Kirkor pozdrawia…


BALLADYNA


Zdrów?


GRALON


Zdrów jak malina.


BALLADYNA


Czy mąż ci kazał taką osłodzoną
Przynieść odpowiedź?…


GRALON


Graf dał polecenie,
Abym tę skrzynię z pieczęcią czerwoną
Przyniósł do zamku, i nakazał żenie[194],
Tobie, grafini, abyś nie ruszała
Pieczęci jego ni kłódek u wieka,
Aż sam powróci…


BALLADYNA


Bogdajbym skonała,
Jeśli rozumiem głos tego człowieka!
Powtórz.


GRALON


Graf Kirkor…


BALLADYNA


Wiem. — Ale dlaczego
Skrzynię okutą i przysłaną w darze
Kazał mi chować aż do dnia sądnego
Zamkniętą?…


GRALON


Mówił pan: «Bo ja tak każę…»
Nic więcej…


BALLADYNA


Głupcze! Twoją głowę ciasną
Nosisz na karku w skorupie blaszanej,
Aby w niej wróble, jak w dziurawym garku,
Gniazda winęły. — Skrzyni okowanej
Nie ruszać? Ha! ha! w Kirkora podarku
Widzę nieufność, nie zaś wierną miłość.
Ty podły chłopie,

do Gralona

choć długa zażyłość
Łączy cię z panem, nie miałbyś odwagi
Ruszyć tej skrzyni? bo ty chłosty, plagi
Czujesz na grzbiecie… Ale ja! małżonka,
Jeżeli zechcę… Gdyby mi szepnęła
Mucha… ha, gdyby cichego skowronka
Głosek podszepnął: «Otwórz», a od dzieła
Szatan odpędzał ognistymi skrzydły,
To wiesz ty, podły służalcze obrzydły,
Że wola moja?


KOSTRYN


Grafini…


BALLADYNA


Ty może
Chcesz przypominać, że mój mąż ma prawo?
Więc niech doświadcza! co mi tam… Mój Boże,
Gdybym ja była jak inne ciekawą,
To… Ale wy mnie nie znacie, przysięgam!
Ja tak trwożliwa, że nawet w ogrodzie
Po jabłko z drzewa upadłe nie sięgam.
Jeśli mąż zechce, o chlebie i wodzie
Żyć będę, zawsze wesoła, jak wrona
Na cudzym płocie. Anim[195] teraz w złości.
Masz, stary,

do Gralona

oto złotówka czerwona,
Weź ją i przepij albo przegraj w kości,
I goń za panem; powiedz, że go czekam
Z niecierpliwością, że łzy po nim ronię;
Że jedwabiami złotymi wywlekam
Szarfę dla niego. Gdzieżeś ty, Gralonie,
Odjechał pana?


GRALON


W nadgoplańskim borze.


BALLADYNA


Nie zatrzymywał się nigdzie po drodze?


GRALON


U pustelnika stanął w celi.


BALLADYNA


Boże!
U pustelnika… Mów — ja ci nagrodzę
Za każde słowo garścią złota — ale
Chcę wiedzieć wszystko… rozumiesz? Wspaniale
Nagrodzę ciebie, ale mów otwarcie.
Choćby co było okropnego — powiedz…


GRALON


W borze przez głucho zarosły manowiec
Pan jechał przodem na koniu lamparcie,
A my gęsiora jechali za panem…
Wtem nagle pański koń dał w górę słupa,
Jakby się spotkał z ognistym szatanem.
A pan graf z konia rzekł: «Czuć w lesie trupa…»


BALLADYNA


z przerażeniem

I z konia zsiadł… i…


GRALON


Krzyknął: «Za mną służba!»
I pieszo z mieczem pod wierzbę poskoczył.
Na mchu trup leżał — a piersi mu toczył
Wianek żelaznych gadzin…


BALLADYNA


O!!!


GRALON


«To wróżba
Naszej wyprawy — rzekł graf. — Oto leży
Przed nami ścierwo zabitego tura».


BALLADYNA


oddychając

Ach!


GRALON


«Dobra wróżba dla mężnych rycerzy» —
Mówił graf Kirkor… my krzyknęli: «Hurra!»
I znowu na koń…


KOSTRYN


Mówiłeś, Gralonie,
Że trup pod wierzbą? a na białym łonie
Trupa żelazne leżały gadziny?


GRALON


Na ścierwie tura.


KOSTRYN


Nieszczęśliwa łania!


GRALON


To był tur samiec.


KOSTRYN


Gdzie wierzba się kłania?
Ponad strumieniem? gdzie rosną maliny?
Wszak tak?…


GRALON


Tak, panie.


KOSTRYN


Blisko starca chaty?


GRALON


Tak…


KOSTRYN


I ty mówisz, że tur rosochaty
Leżał pod wierzbą?


GRALON


Tak.


KOSTRYN


Przysiąż!


GRALON


Dlaczego?


KOSTRYN


Bo ja przysięgnę na szatana złego,
Że nie tur… ale… Broń kłamstwa żelazem!

do Balladyny, dobywając miecza

Tego człowieka trzeba zabić.


BALLADYNA


z pomięszaniem

Trzeba.


KOSTRYN


napadając

Broń się!


GRALON


broniąc się

Co znaczy?


Biją się — Balladyna zdejmuje miecz ze ściany i zachodząc z tyłu, zabija Gralona.

BALLADYNA


Masz!


GRALON


O jasne nieba!
Zbrodnia!!!

kona


KOSTRYN


Grafini, napadliśmy razem
Na tego starca: czy wiesz, co to znaczy?


BALLADYNA


Wiem! o mój Boże!


KOSTRYN


Ja biorę połowę
Twojego strachu, tajemnic, rozpaczy.


BALLADYNA


Co teraz robić, Kostrynie?


KOSTRYN


Mieć głowę…


KONIEC AKTU TRZECIEGO


### AKT CZWARTY

#### SCENA I

Sala w zamku Kirkora. — Uczta. — Przez okna widać błyskawice. Grabiec ubrany jak król siedzi na pierwszym miejscu. — Balladyna, Kostryn, Szlachta, Służba zamkowa; Chochlik i Skierka stoją za krzesłem Grabka.

JEDEN ZE SZLACHTY


Zdrowie jasnego króla!


GRABIEC


do Chochlika

Podziękuj, ministrze.


CHOCHLIK


ze śmiesznym gestem

Król dziękuje.


GRABIEC


Mój błaźnie, każ, niech pieczomistrze
Przynoszą nowe danie…


SKIERKA


Już kuchta zamkowy
Nie ma nic na półmisek prócz cielęcej głowy,
Lecz ta, niedopieczona, na królewskim karku.


GRABIEC


Widziałem dwa chodzące pawie na folwarku,
Upiec je i dać na stół, ja poczekam na nie.


KOSTRYN


Służba! przed jasnym królem, na ostatnie danie
Postawcie złotnikami napełnioną tacę.


GRABIEC


biorąc z tacy złotniki, rozdaje Chochlikowi, Skierce — a potem napełnia kieszenię[196]

Ministrze, za rok usług z góry ci zapłacę,
A nie drzyj tak poddanych; tobie, miły błaźnie,
Za tysiąc żartów, złotnik: spraw nam śmiechu łaźnię!
Sobie także za ciężkie płacę panowanie.
A to — to mi schowajcie jutro na śniadanie…


BALLADYNA


Honor to dla mnie, że gość tak dostojny
Raczył nawiedzić mój zamek i stoły.
Pijcie, panowie!

do Kostryna, który ją za rękę ściska, mówi cicho

Chłopcze! siedź spokojny,
Na Boga! patrzą — odgadną — zginiemy.

do innych

Pijcie, panowie! Panie Chrząszcz z Jemioły,
Pij waść. — Dlaczego pan Gryf siedzi niemy?
Proszę wynaleźć wesołą rozmowę.


PIERWSZY ZE SZLACHTY


Mówmy o herbach.


GRABIEC


Ja mam w herbie króla —
Złote trzewiki, koronę i głowę.


PIERWSZY ZE SZLACHTY


Ja mam dwie trzaski.


DRUGI ZE SZLACHTY


A ja mam pół ula.


PIERWSZY ZE SZLACHTY


A ty, grafini[197]?


BALLADYNA


Ja?…


KOSTRYN


Pani! wszak byłaś
Księżniczką możnej Trebizonty[198].


GRABIEC


Proszę!!!
Najświętsza Panno! co ty narobiłaś
Książąt na ziemi! Miałaś aśćka[199] grosze?


BALLADYNA


Ja? — o! wspomnienie! Wuj nielitościwy
Wygnał mię z państwa, zagrabił dzielnicę;
Przez niego bracia moi królewice
Zamordowani.


GRABIEC


Proszę! co za dziwy!
Kto by uwierzył?…


BALLADYNA


I mnież odmówicie[200]
Wiary? — nie proszę o pożałowanie.
Ach ja szczęśliwsza, ja uniosłam życie;
Lecz matka moja! — Matkę moją, panie,
Zamurowano w pałacu framudze.


GRABIEC


Biedna starzyzna!


BALLADYNA


Ale ja was nudzę
Opowiadaniem tego, co mię boli.
Proszę pić! proszę! Gdzie krajczy? podstoli[201]?
Niech daje wina… Wy czar dolewajcie[202],
Bądźcie weseli…


GŁOS SŁUGI


za kulisą

Stój, matko!


GŁOS WDOWY


za kulisą

Puszczajcie!


BALLADYNA


Gdzie ja się skryję?


WDOWA


wpada przebijając się przez służbę i staje śród sali — dygając pomięszana

Kłaniam pięknie, moi
Rycerze. — Córko! ha! to się nie godzi
Zapomnieć o mnie.


BALLADYNA


Co się babie roi?
Co to za stara kobieta?


WDOWA


Wy młodzi
Hulacie? dobrze. — Ale też o matce
Warto pomyśleć. — A to mnie jak w klatce
Zamknięto — stara czeka, czeka, czeka —
Ani przysłała kawałeczka chleba.
A to głód, córko! A przynajmniej mleka
Kropelkę dajcie — wszak tu manna z nieba
Padać nie będzie dla biednej staruszki.


BALLADYNA


Co to się znaczy? to jakaś szalona.


WDOWA


A daj mi, córko, te złote dzbanuszki,
Matce się pić chce.


BALLADYNA


Czemu tu wpuszczona
Ta stara?…


KOSTRYN


Wziąć ją! idź z Bogiem. — Mój królu,
To obłąkana.


WDOWA


do Balladyny

A powiedz: matulu
Do twojej matki, nie nazywaj: stara —
Stara, ta stara —


BALLADYNA


Wziąć ją! wyprowadzić!


GRABIEC


Cha! cha! cha! — jaka to chłopska maszkara[203],
Dajcie jej pokój: trzeba ją posadzić
Z nami do stołu.


WDOWA


To mi to pan dobry!…
Widzicie! dajcie ławkę, niech usiędę.
Tak, tak, tak trzeba, mój rycerzu chrobry[204],
Czcić starą matkę. — Czy to ja uprzędę
Piękniejszą sobie suknię z pajęczyny?
To wina mojej kwoczki Balladyny,
Że ja w łachmanach, rada czy nierada.
Niech się nie dziwi żaden z was acanów[205],
Że ot

pokazując na suknie

nie złoto, lecz kilka łachmanów
Ze starych kości na proszek opada;
Proszę wybaczyć córce mojej…


BALLADYNA


Piekło!
Jak tu wpuszczono tę żebraczkę wściekłą?
Powiedz, jak weszłaś do złotych pokoi?
Ja ciebie nie znam…


WDOWA


O! święci anieli!
Nie znasz?… ty matki nie znasz? matki twojej?


GRABIEC


Cha! cha! cha! — uszy królewskie weseli
Taki rozhowor[206]…


WDOWA


Powtórz, córko, śmieléj,
Ty matki nie znasz? twojej własnej matki?


BALLADYNA


Czy wy ją znacie, panowie? powiedzcie,
Co to za wiedźma?


WDOWA


Świećcie mi! ach świećcie,
Niebieskie gwiazdy! — Wy mi bądźcie świadki,
Jeśli z was który ojcem?… O ty jędzo!
Ach okropnico córko! to ja ciebie
Nie znam.


BALLADYNA


do Kostryna

Każ, niech ją za wrota przepędzą,
Szczeka za głośno.


WDOWA


Urodziłam z siebie
Trumnę dla siebie — o Boże! mój Boże!…


Służalce[207] na znak dany przez Kostryna chwytają za ręce.


Puszczajcie! córko! niech pomyśli — córko!…
O córko! pomyśl — ale tam na dworze
Ciemno, deszcz pada, a piorun pod chmurką
Czeka na siwy mój włos, by uderzył.
Patrzaj przez okno — grom nie będzie wierzył,
Jak mię zobaczy samą w taką burzę,
Że ja nie jestem jaką zabójczynią,
Co się po nocy błąka…


Ciągną ją na znak gniewliwy Balladyny.


Powiem chmurze,
Niech bije w zamek gromem! Nie targajcie,
Ja pójdę sama. — Świat teraz pustynią
Dla starej matki…


BALLADYNA


Chleba kawał dajcie.


WDOWA


Bodaj cię chleb ten zadławił! zadławił!
O! nie targajcie; bo i tak podarta
Sukienka moja — wiatr się będzie bawił
Z łachmanem starej matki. O! to czarta
Córka; nie moja! nie moja! nie moja!

wychodzi — wyprowadzona przez służbę


BALLADYNA


po długim milczeniu

Czemuście smutni? Wszak pod uczty koniec
Ludzie szczebiocą, co język przyniesie.
A wy milczycie jak w zamczysku zbója?


Słychać tętent.


Co to za tętent?


SŁUGA


Przybył grafa goniec.


BALLADYNA


Niech wejdzie…


Goniec wchodzi.


Jakie od męża nowiny?


GONIEC


Pan graf pozdrawia…


BALLADYNA


A kiedy z powrotem?


GONIEC


Burza go w bliskim zaskoczyła lesie.
Konie ognistym przerażone grzmotem
Grzęzły po bagnach; sosny się jak trzciny
Gięły z okropnym hukiem i łoskotem.
Nie można było dotrzeć do zamczyska,
I pan graf czeka w pustelnika celi,
Aż się ta burza wygrzmi i wybłyska.


BALLADYNA


Cożeście z panem nowego widzieli?


GONIEC


Pan graf pomyślnej dokonał wyprawy.
Zaledwieśmy[208] wjechali w gnezneńskie ulice,
Koło czerwonej bramy spotkaliśmy orszak
Rycerzy uzbrojonych; na ich czele Popiel
Jechał konno. Koń jego dumny piął się nieraz
I zawieszał w powietrzu żelazne kopyta
Nad głowami pokornie klęczącego ludu.
Wtem Kirkor — któż by myślał? Kirkor samotrzeci[209]
Chwyta dłonią koniowi królewskiemu cugle
Krzycząc: «Srogi tyranie! trzema zabójstwami
Doszedłeś aż do tronu: idź w piekło!» To mówiąc
Mieczem rozciął przyłbicę ukoronowaną
I za szaty chwyciwszy podniósł, wstrząsnął trupa
I ludowi pokazał. Lud zrazu oniemiał;
Potem w niebo ogromnym uderzył okrzykiem,
Nie można było wiedzieć, pochwalał czy ganił.
Nagle się cały ku nam rzucił szumną falą,
Chwila — a już nas jako trzy maleńkie mrówki
Zalał, strzaskał, zdruzgotał. Kirkor jedną ręką
Trzymał trupa, a drugą swój miecz zakrwawiony.
My zaś, jego rycerze, pełniąc rozkazanie,
Mieczów nie dobywali. Wtem tłok ludu, jako
Bałwan[210] rzucony wiatrem, zniżył się kolanem
Przed olbrzymią postawą Kirkora i wołał:
«Niech żyje ludu mściciel! Kirkor król niech żyje!»


BALLADYNA


Co mówisz? Kirkor królem?


GONIEC


Racz końca wysłuchać.
Gdy lud głosił go panem, Kirkor miecz błękitny
W trupiej ocierał szacie; widać, że głęboko
Dumał, jakimi słowy myśl wyrazić zdoła.
Na koniec rzekł: «O! Lachy, ja nieznany rycerz,
Nie mogę przesławnemu władać narodowi;
Com uczynił, czyniłem nie dla wyniesienia
Głowy mojej, czyniłem to dla szczęścia ludu.
Jam stworzony do ciszy wiejskiej i prostoty,
Dla mnie za ciężką nawet była godność grafa,
I zniżyłem ją szczeblem, pojąwszy w małżeństwo
Zamiast jakiej królewny ubogą chłopiankę;
Ona zamiast herbowych znaków połączyła
Z herby moimi dzbanek pełny malin; ona
Niepodobna królowej; ani państwa pany
Zechcą chłopianki dzieciom na przyszłość podlegać[211]».


BALLADYNA


Niegodne kłamstwo! kłamstwo! to kłamstwo!…


GONIEC


I dalej
Kirkor tak rzecz prowadził: «Ogłoście po kraju
Bezkrólewie; a kto się na zamku pokaże
Uwieńczony prawdziwą koroną Popielów,
Koroną, w której znany brylant »żmije-oko«
Między dwoma rubiny na trzech perłach leży,
Tego królem obierzcie». Lud zgodnym okrzykiem
Przyzwolił na tę mowę i osierocony
Czeka, aż się ukaże król, dziedzic korony.


GRABIEC


na którego wszyscy patrzą

Czemu ci ludzie patrzą na mnie jak gawrony?


SZLACHTA


Klękajmy wszyscy przed tym ukoronowanym,
On królem…


GRABIEC


Co? ja królem? gdybym nie był pjanym,
Upiłbym się z radości. Los głupi jak rura!
Wyskoczyłbym ze skóry, gdyby moja skóra
Nie była teraz skórą królewską.


SZLACHTA


Żyj długo…


GRABIEC


Sto lat! Sto lat żyć będę; wziąłem skórę drugą
Jak wąż — jak wąż, panowie, mam oko z brylanta.
Puściłbym się po sali z grafinią kuranta[212],
Gdyby nie godność, prawda? która siedzieć każe.
Tak się w mój tron złocisty królowaniem wrażę[213],
Że nie oderwą ludzie od tronu człowieka.
Proszę! co za dziw!


BALLADYNA


do Kostryna

Słyszysz, jak burza się wścieka?
Dzwonią deszczowe rynny.
W tej okropnej burzy
Słyszę głosy płaczące…


KOSTRYN


To krzyk nocnych stróży.


BALLADYNA


Nie, to są jakieś głosy inne, jęk ze świata
Umarłych. — Lej mi wina. Wszystko tak się splata,
Że chyba się powiesić.


GRABIEC


Teraz po obiedzie
Trzeba wymyślić wesołą zabawę.
Każcie tu wpuścić kuchenne niedźwiedzie,
Co kręcą rożnem; niech tańczą.


JEDEN ZE SŁUG


Kulawe,
Pan graf podstrzelił je…


GRABIEC


do Chochlika

Więc ty, ministrze,
Weź moje berło wierzbowe i na nim
Graj jak na dudzie — a zatykaj bystrze
Dziurki palcami, jeśli pomysł nowy,
Dążący prosto ku uszczęśliwieniu
Przyszłych poddanych, wypsnie ci się z głowy
Przez głupie wrota. Słuchajcie w milczeniu…
Graj!


CHOCHLIK


Co grać, panie?


GRABIEC


Kładź palce na dziury,
Te[214] berło z mojej wykręcone skóry
Wie, co ja lubię.


SKIERKA


Graj! ja do wtoru[215]
Zawołam echa ciemnego boru,
Co rzecz widziały.


Chochlik gra na flecie smutną pieśń wiejską, a zmieszane głosy w powietrzu poczynają śpiewać.

ŚPIEW


Obie kocha pan;
Obie wzięły dzban:
Która więcej malin zbierze,
Tę za żonę pan wybierze.
Cha!… cha!…


Pieśń niknie jak echo.

BALLADYNA


Co to się znaczy? kto śpiewał i taką
Pieśń skończył śmiechem?


KOSTRYN


Cyt… to przywidzenie!


BALLADYNA


Ktoś śpiewał…

do Chochlika

Proszę, graj —

do Kostryna na stronie

A ty, Kostrynie,
Patrz w twarze ludzi, a jeśli dostrzeżesz,
Z których ust wyjdzie pieśń, powiedz; obmyślę,
Co z tym człowiekiem stanie się…

do Chochlika

Dudarzu,
Zagraj mi jeszcze wieśniaczą balladę
I obudź echa wiszące nade mną
W kopule sali. — Objaśnić[216] pochodnie.


Chochlik gra.

ŚPIEW DUCHÓW


Tobie szatan stróż
Włożył w rękę nóż;
Siostra twoja rwie maliny.
A ty? a ty? Nóż twój siny
Poczerwieniał krwią… O!


Pieśń kończy się echowymi jękami.

KOSTRYN


Przestań, grafini mdleje.


BALLADYNA


Nie… ja żywa…
Śpiewajcie… jeszcze. — Objaśnić pochodnie…


Chochlik gra.

ŚPIEW DUCHÓW


Na twej czarnej brwi,
Niby kropla krwi.
Kto wie, z jakiej to przyczyny?
Od maliny? lub kaliny?
Może… cha!…


Pieśń kończy się echem.

BALLADYNA


daje znak ręką

Dalej…


JEDEN Z PANÓW


Co znaczy takie obłąkanie
W oczach grafini? Czy prosta piosenka,
Którą wieśniacy przy grabionym sianie
Nucą na fletniach, tak ją biedną nęka?…


BALLADYNA


Dalej!…


JEDEN Z PANÓW


Obudźcie tę kobietę bladą.
Ona zasnęła i śpi z otwartymi
Oczyma…


KOSTRYN


do nieruchomej Balladyny

Pani!…


JEDEN Z PANÓW


Rozkaż, niech ją kładą
W gorące łoże, skościała jak drewno…


Grom bije głośny… Balladyna budzi się.

BALLADYNA


Co ze mną było?… Jak ja okropnymi
Sny przerażona.

do Kostryna

Słuchaj ty… ja pewno
Gadałam we śnie. Czy we śnie gadałam?


KOSTRYN


Nie…


BALLADYNA


Bogu dzięki. Ale gdy ja spałam,
Wyście musieli rozpowiadać głośno
O czym okropnym?

do gości

Proszę, pijcie! — widzę,
Że lepiej zrobię usiadłszy za krosno[217]
Niż przy pucharach.


GRABIEC


budząc się

Przepraszam, panowie.


BIESIADNICY


Za co?


GRABIEC


Przepraszam i bardzo się wstydzę,
Że byłem zasnął[218].

pije

Zamku pana zdrowie!


BIESIADNICY


Zdrowie Kirkora!


GRABIEC


Podściwy! podściwy!
Zamiast panować woli jeść maliny.
Każcie, niech jaki leśnik lub myśliwy
Pójdzie do boru i malin przyniesie.


BALLADYNA


Straszne zachcenie…


GRABIEC


W podzamkowym lesie
Muszą być słodkie maliny i duże,
I smakowite, skoro Kirkor woli
Dzban takich malin niż meszty[219] papuże
I płaszcz królewski. — Każ, niech nam podstoli
Malin dzban poda na pokosztowanie.


BALLADYNA


Odwagi!… nic się gorszego nie stanie.
Słyszałam echa grobowych rozwalin[220],
Ujrzę, czy więcej prócz słów co[221] wyrzucą
Wzruszone groby. — Malin! dajcie malin!


Pokazuje się cień biały Aliny z dzbankiem malin na głowie.


Czułam cię dawno w powietrzu — a teraz
Widzę. — Jak błyszczą oczy twoje — biała!
Ja się nie lękam — widzisz — ale ty się
Nie zbliżaj do mnie…


PIERWSZY ZE SZLACHTY


O czym ona gada?


BALLADYNA


Mów ze mną przez stół. — Niech mi jaki człowiek
Da rękę — ja się boję —


PIERWSZY ZE SZLACHTY


Czy słyszycie,
Jak ząb jej dzwoni o ząb z przerażenia?


BALLADYNA


Idź… potępiona — odnieś, skąd przyniosłaś
Ten dzbanek pełny czegoś, co się rusza,
Jak to, co w grobie. — Czy powieszonego
Na zamku wieży przed latami trupa
Cień padł do sali i stoi na nogach
Nie oddychając… — O! precz… widmo białe
Zarżniętej —


Cień znika.

PIERWSZY ZE SZLACHTY


Jaka woń malin! czujecie?


DRUGI ZE SZLACHTY


Powietrze pełne malin…


BALLADYNA


padając

O! umieram!


KOSTRYN


Wody!… hej wody! Ja szaty rozdzieram,
Lejcie tu na pierś — niech służebne wnidą[222].


Wchodzą kobiety.


Wynieście panią…


Wynoszą Balladynę.


Raczcie wstać od stołu,
Pochodnie gasną. Napełnia ohydą
Ten stół splamiony, resztki chleba, wołu.
Czy chcecie rzucać ogryzione koście
Wzajem na siebie, jak czynią Duńczycy?…
Proszę do komnat. — Wy stoły wynoście;
Wy z pochodniami poprzedzajcie króla,
Gdzie dlań usłano w pobocznej wieżycy
Łoże puchowe. — Jutro się rozhula
Zamek i będzie wesoły jak wczora.
Lecz na dziś dosyć… Panowie, spać pora.
Proszę porzucać puchary i ławy —
Jak ciężko Lachy odpędzić od strawy
I od napoju; wiszą by[223] pijawki
Na uszach dzbanka, przy muzyce czkawki.


Podczas tej mowy wynoszą stoły. Grabiec wyprowadzony przez służbę z pochodniami, za nim wszyscy biesiadnicy i Kostryn wychodzi ostatni.

SCENA II

Las przed celą pustelnika. Burza trwa.

Pustelnik i Kirkor.

KIRKOR


Chroń się, starcze, do celi, burza tobie z głowy
Okradnie siwe włosy. Ludzie i zdarzenia
Kradną… złodziej płaszcz zedrze, a nędza koszulę.
Trzeba wszystkiemu zbrojną ręką się opierać…
Lecz smucisz się za wcześnie — bo ja ci przysięgam,
Że zginę lub skradzioną koronę odzyskam.
Oto choć bliski domu, mógłbym za godzinę
Z ust żony pocałunków tysiąc wziąć na drogę
I napić się jak ptaszek w różanym kielichu,
Dziobiąc rosy perełki: wolę tej rozkoszy
Zaniechać, a do Gnezna zaleciawszy nocą,
Lud zebrać — i obwieścić wszystkiemu gminowi,
Jakoś ty, dziedzic prawy, bezecną kradzieżą
Dobra twego postradał. Potem zaś trębaczom
Każę głosić po kraju i mieście, że kto się
O tron Lachów zgłaszając pojawi na zamek
Uwieńczony prawdziwą koroną Popielów,
Temu ja fałsz zarzucam; takiemu na czole
Mieczem wypiszę słowo zasłużone: złodziej…
Módl się więc za mnie, starcze, aby mi Bóg żywy
Dał zwyciężyć na szrankach — i czekaj z powrotem.


PUSTELNIK


Niech cię Bóg błogosławi.


KIRKOR


klaszcze


Wchodzi Żołnierz.


Wsiadać na koń! lotem
Trzeba spieszyć do Gnezna.


Rycerz wychodzi.

PUSTELNIK


Słuchaj! ja ci radzę
Wróć do zamku, odpocznij, po dalszej rozwadze
Obaczysz, co przedsięwziąć.


KIRKOR


Ja, starcze, leniwy,
Dzisiaj odrobić chcę całą pańszczyznę;
A odrobiwszy całą, żyć szczęśliwy
Z drogą małżonką. Całą ci ojczyznę
Włożę na barki; a gdy będziesz dźwigał
Rzeczy i ludzi, to ja się zakopię
W zamku spokojny… Niechby mi dościgał
Sad owocowy, niechbym małe chłopię,
Dzieciątko moje, na rękach kołysał,
O to się modlę… Ty mi zaś co roku
Z tronu do chaty listy będziesz pisał.
Niechaj raz na rok spadnie mi z obłoku
Biały gołąbek i pod skrzydełkami
Przyniesie powieść, pełną tych wielkości,
Co budzą uśmiech i sen pod lipami
Dają smaczniejszy… Król mi pozazdrości
Żony i dziecka, i lipy, i chłodu,
I snów pod lipą — i złotego miodu. —
Żegnaj mi! żegnaj! Nim słońce zaświeci,
Będę w stolicy. Hop! hop! na koń, dzieci!


Kirkor wychodzi. Słychać tętent oddalających się.

PUSTELNIK


sam

O Boże! Boże! Wolę, niech do Gnezna wraca,
Niżby miał do tych piersi szlachetnych przycisnąć
Krwawą swoją małżonkę. Bogdajbyś ty nigdy
Nie znał, Kirkorze, z jakiej matki się urodzą
Dzieci twoje. Bogdajby za pierwszą nagrodę
Bóg uczynił cię wdowcem, nim ojcem uczyni.


Słychać głos Wdowy.

WDOWA


za sceną

Biedna ja! biedna!


PUSTELNIK


Co to za wołanie
Tak pełne płaczu?


WDOWA


za sceną

O biedna ja! biedna!


Wdowa wchodzi jak ślepa, szukając drogi ręką.

PUSTELNIK


Jakaś kobieta, jak łachman w łachmanie,
W noc tak okropną, ślepa, sama jedna!

do Wdowy

Skąd, moja matko?


WDOWA


Matko? O! na Boga,
Tak nie nazywaj, córko niegodziwa!
Matka? psia matka!


PUSTELNIK


Skąd idziesz, uboga?


WDOWA


Ja nie uboga. — Siwa, siwa, siwa,
Jak gołąbeczek. — Nie wiesz, co się stało?!
Grafini, moja córka, wielka pani,
A ja na wietrze z głową taką białą
Mówię piorunom: «Bijcie! bijcie we mnie!»
I nie chcą słuchać… A w zamku zebrani
Pijaki sobie winszują wzajemnie,
Że córka moja pije, wielka pani. —
Czy ty rozumiesz? — Ma zamek i wieże —
Grafini —


PUSTELNIK


Jak się córka twoja zowie?


WDOWA


Zowie się córką. Ale ja nie wierzę,
Ażeby ona miała oczy w głowie,
Oczy, co płaczą. — W taką zawieruchę,
W takie pioruny, na deszcz wygnać matkę!
Co ją karmiła, co piersi ma suche,
Starością suche — a włos taki biały,
Jak co świętego.


PUSTELNIK


Chodź pod moją chatkę,
Ty drżysz od zimna! chodź!


WDOWA


I zamek cały
Do niej należy, wielki jak pół świata…
Widzisz!… Grafini?!


PUSTELNIK


Chodź!…


WDOWA


Tu będę czekać;
Czy córka moja wie, gdzie twoja chata?
A kto wie? może, jak pies zacznie szczekać
Na jaki łachman, to wspomni o matce
I każe szukać po świecie. — Być może!
Wszak Bóg ma litość!


PUSTELNIK


Chodź! przepłaczesz w chatce
Tę noc burzliwą, a gdy błysną zorze,
Ja cię powiodę do wielkiego króla;
Do nóg się rzucisz, błagając o litość
I…


WDOWA


Powiem — jemu:… «Ja biedna matula
Do nóg się rzucam.

klęka

Królu! złoty panie!
Każ córce, która ma złota obfitość,
Niechaj mnie kocha».

wstaje

A król z tronu wstanie
I zaprowadzi mnie do serca córki.
O! o! o!

płacze

Wiesz ty, za szkaplerza[224] sznurki
Wieszałam się na sośnie skrzypiącej, za garło,
Drzewo się ułamało…
Głupia — ślepa, wybrałaś gałązkę umarłą,
Gałązkę — córkę drzewa. — Żelazna gadzino,
Nie zlitowałaś się ty matki wdowy?
A ja by żyła chleba okruszyną
W twoich pałacach! Niechby twoja ręka,
Sypiąc gołąbkom w trawę żer perłowy
Nie odganiała od pszenic ziarenka
Zgłodniałej matki. — Wygnać w las! na burze!
Wypędzić matkę! — Upadłam w kałużę
I grom czerwony wyjadł z powiek oczy,
Wyjadł do szczętu…


PUSTELNIK


Oślepłaś?…


WDOWA


Mózg toczy
Okropna ciemność. Miałam przed wieczorem
Tyle światłości, że mogłam za borem
Rozróżnić białe słońce od księżyca;
A teraz…


Błyska.

PUSTELNIK


Jak to? i ta błyskawica
Nie świeci tobie?


WDOWA


Wzrok ludzi nie strzeże
Od Boga ręki — co mi dziś po wzroku.
A wiesz ty?… wiesz ty, że ja teraz wierzę,
A nie wierzyłam dawniej — że co roku
Ptaszki jaskółki, nim pójdą za morze,
Stare, zgrzybiałe, biedne matki — duszą.
Tak, tak, tak… ludzie prawdę mówić muszą.
Żebrząc po świecie, piosenkę ułożę;
Groszową piosnkę o jaskółkach czarnych,
Co duszą matki — proszę! w ptaszkach marnych
Taka nielitość! Wygnać matkę starą,
Głodną, na cztery wichry, targające
Za siwe włosy.


PUSTELNIK


Podściwych tysiące
Padają na tym świecie złych ofiarą.
Gdybym ja ciebie wziął za nieszczęść świadka…


WDOWA


To i ty matka… i ty także matka?
Nie pójdę z tobą, bo się będziem kłócić
O piękność imion naszych córek — moja!
Ach gdybyś ty mię z grobu chciał occucić,
Wołaj: «Bladina». — Pójdę szukać zdroja
I pić jak wróble, zadzierając główkę
Do Pana Boga — dzięki Mu, dał wody.

śpiewa mrucząc

Stara miała jedną krówkę
I chacinę, i ogrody,
I dwie córki…

odchodzi w las


PUSTELNIK


Po kraju całym szukać każę
Tej matki — i okropny sąd wydam na dziecko.

odchodzi do celi


#### SCENA III

Noc — błyska. — Sala bez światła w zamku Kirkora.

Skierka i Chochlik wychodzą z drzwi, którymi wyprowadzono po uczcie Grabka.

SKIERKA


Nasz pan usnął tam na wieży
I śpi głęboko; ja lecę,
Nim się ta burza uśmierzy,
Kąpać się w błyskawicach.


CHOCHLIK


Ja wyprawiam hecę
W stajni, gdzie nad wrotami nie przybito sroki.
Czy wiesz, że na tej wieży puchacz jednooki
Zaprosił mnie na ucztę; będzie patrzał krzywo,
Jeśli pogardzę udem zadziobanej myszy.


SKIERKA


Ja matkę bociana siwą
Lecę nakarmić; nie słyszy
Na prawe ucho i ślepa;
Wczora od chłopskiego cepa[225]
Uratowałem niebogę…
Polecę, czekać nie mogę.
W taką burzę biedna stara
Może z przestrachu umarła.


CHOCHLIK


Co to za stuk?…


SKIERKA


To burza drzwi zawarła[226].


CHOCHLIK


Cyt… ktoś idzie…


SKIERKA


Jakaś mara
W bieli… przez okno wylecę…

wylatuje przez okno


CHOCHLIK


Za nim! na koniach w zamku wyprawować hecę.

wylatuje


#### SCENA IV

Sala taż sama.

BALLADYNA


sama wchodzi w nocnym ubiorze z nożem w ręku

Nie mogłam spać, nóż leżał przy mnie, wzięłam…
W koszuli — wstyd! gdyby cię kto zobaczył
W koszuli z nożem w ręku? — Jak tu ciemno!…

idzie ku wieży

Cyt!… jakiś szmer? — Wiatr mi zagasił świecę…
To przywidzenie — nic nie słychać, zamek cały
Głęboko śpi… Lecz jeśli śpi ten człowiek
Z otwartą tak powieką?… to co? to co?
Jeżeli dziś nie zrobię rzeczy, jutro
Żałować będę, wiem, żałować będę.
Wiatr zamknął za mną drzwi, a ja myślałam,
Że jaki ciemny duch zamykał za mną;
I dotąd nie spojrzałam w tamtą stronę,
Jakbym się bała spotkać z czym okropnym.

ogląda się

A widzisz, nie ma nic, nic nie ma. Ciemne
Powietrze, mgła; żadnych nie widać mar.


Błyska.


Wszelki duch Boga chwali! Jaka to była
Błyskawica czerwona! jak wszystkie ściany
Widziałam białe. — Cyt. — Nie słychać nic —
Spiesz się! — Lecz jeśli żar błyskawic lunie
Na moją twarz, gdy będę z nożem stała
Nad nim; to co? — Ogień pokaże tobie
Miejsce, gdzie masz uderzyć. — O! błyskawice,
Stwórzcie czerwony dzień na łonie nocy,
Bądźcie mojego czynu słońcem. — Idę.

wychodzi na wieżę


#### SCENA V

Sala taż sama.

KOSTRYN


wchodzi zbrojno z dobytym mieczem

Drzwi otworzone[227]. Teraz mię, Fortuno[228],
Prowadź i pomóż ze złotego cielca
Jak Jazonowi[229] złote obciąć runo,
A ja przysięgam, że choć syn wisielca,
Będę na tronie jako syn książęcy;
Dziś sługa gorszych, jutro pan tysięcy
Lepszych ode mnie. — Cyt. — To puchacz huczy
Na wieży zamku. — Idźmy na drabinę —
Wszystko gotowe. Mam pęk cały kluczy
Od bram zamkowych, płachtami obwinę
Konia podkowy — i z ową koroną
W pochmurnej nocy jak duch czarny zginę;
A co nad wszystko, z cudzołożną żoną
Rozbrat na wieki. O! szatanie, prowadź!

chce iść na wieżę i we drzwiach spotyka się z powracającą Balladyną

Kto to?

cofa się z przestrachem


BALLADYNA


Ja.


KOSTRYN


Sama — w ciemnościach — co znaczy?
Słyszałem jakiś jęk, szedłem ratować.


BALLADYNA


Przynieś mi światła; niech światło zobaczy,
Jak ja okropnie muszę być czerwona.
Skończyłam. — Kogo ty ratować chciałeś?
Już zdaje mi się, że ta burza kona,
Ustało błyskać. — To i ty słyszałeś
Ten jęk okropny?… aż tu było słychać?!
To dziwnie! Kiedy przestawał oddychać,
Raz westchnął. — Idź ty po światło, Kostrynie,
Idź na dół.


Kostryn wychodzi.


Dziwnie krew pachnie ode mnie…
Stało się — stało; teraz nadaremnie
Żałować rzeczy. Stało się — przeminie.
Z nas wszystkich kiedyś będą takie trupy. —
Świecy! — mój cały zamek za błysk świecy![230]


Kostryn wchodzi bez światła.

KOSTRYN


Wszystko śpi w naszej ceglanej fortecy,
Nawet zagasły latarniowe słupy
Przy bramie zamku. Czy służbę rozbudzić?


BALLADYNA


Nie budź nikogo; musiałam zabrudzić
Ręce po łokieć. Dziwną pachnę wonią.


KOSTRYN


Wzięłaś koronę?


BALLADYNA


Nie… stój, pójdę po nią.
Ja się nie lękam. Wiem, gdzie stoi łoże.


Wychodzi Balladyna na wieżę.

KOSTRYN


Straszna odwaga. Omal tobie, Boże,
Nie podziękuję, że mi ona kradnie
Czyn ten okropny… Chciałbym na jej czole
Zobaczyć, jaką barwą lwica bladnie[231].


Balladyna wraca bez korony.

BALLADYNA


Próżno w ciemnościach macałam po stole,
Ten stół miał jakieś rysy zimnej twarzy.
Może to nie był stół…


KOSTRYN


Ty stój na straży,
Ja pójdę szukać…


BALLADYNA


Stój… Nie, idź — wszak ja się
Nie lękam siebie. — Nawet nie żałuję…


Kostryn wychodzi na wieżę.


Ja wiem, że zwykle Lachom żal po czasie
Zawraca głowy i sen cichy truje.
Może się teraz trup czerwony snuje
Przed ludzi śpiących oczyma, a oni
Przez sen żegnają krzyżem cichą marę. —
Schodzi po wschodach[232]; jak te szczeble stare
Trzeszczą…

do Kostryna, który wchodzi z koroną

Znalazłeś… ty coś trzymasz w dłoni?


KOSTRYN


ponuro

Tak.


BALLADYNA


Daj. Nie! nie! nie! nie zbliżaj się do mnie,
Bo będę wołać ratunku od ludzi…
Stój tam.


KOSTRYN


Co znaczy? mówisz nieprzytomnie.


BALLADYNA


Stój tam, bo krzyknę, zamek się obudzi,
Stój tam z daleka, aż w tobie przeminie
Ta myśl… W powietrzu ją czuć… o! Kostrynie,
Chciałeś mię zabić, serce twoje biło
Głośno, jak moje bije, gdy zarzynam.


KOSTRYN


Jeślim to myślał, na wieki przeklinam
Ów zakąt mózgu, gdzie się urodziło
Szalone dziecko.


BALLADYNA


Chodź tam, do komnaty…
A namówiemy[233] się po cichu razem,
Co jutro czynić…


Rozwidnia się trochę.

KOSTRYN


Doniosły mi czaty,
Że Kirkor wrócił do Gnezna, żelazem
Grożąc takiemu, co by się z koroną
O tron upomniał…


BALLADYNA


To nic… będę miała
Ludzi i miecze; a za moją stroną
Będzie ta tłuszcza ludzi, omal cała
Karmiona w zamku… Kirkor nie poskromi
Złotego deszczu. — Cyt. —


KOSTRYN


Nic, to na dworze
Wróble świegocą.


BALLADYNA


Jak to? już dzień? Boże!
Jak biała światłość… mdło mi! mdło mi! mdło mi


KOSTRYN


Idź, prześpij szarą godzinę poranku.
Ja sam obudzę, gdy słońce zaświeci;
Staniesz w rycerzy uzbrojonych wianku.
Jakoś to będzie — wojsko nam się skleci.
Daj klucz od skarbu, będę mierzył garcem[234]
Przekupne złoto.


BALLADYNA


Skończ także ze starcem,
Co mieszka w celi — a nas tylko dwoje
Będzie wiedziało.


KOSTRYN


Ty ciężarna; troje.


BALLADYNA


Jak to? i dziecko noszone w żywocie
Będzie wiedziało? — Idź! — W biednej istocie
Nieurodzonej taka tajemnica.
Ty się najgrawasz[235]? jeśliby tak było,
Jak ty powiadasz — czy ja szalenica
Porodzić żywe? Lecz nie — będzie żyło,
Dziecko nic nie wie…


KOSTRYN


Niechaj moja lwica
Spać się położy — i zbudzi się świeża
Do nowych czynów, w przyłbicy rycerza.


Wychodzą.


KONIEC AKTU CZWARTEGO


### AKT PIĄTY

#### SCENA I

Poranek na leśnej łące. — Skierka i Chochlik.

SKIERKA


Jak po burzy ranek świeży!
Byłem u matki bociana
I nakarmiłem.


CHOCHLIK


Ja na zamku wieży
Ucztowałem u sowy. Gdzie pani Goplana?


SKIERKA


Znów polecę po rozłogach,
Polecę łąką i borem;
Kwiatki postawię na nogach,
Rozczeszę żyto na grzędzie,
Zatrzymam się nad jeziorem,
Zawołam: «Labu, labusie!»
I dwa Goplany łabędzie
Po wód błękitnym obrusie
Przypłyną do mnie z ajeru[236];
Garsteczką złotego żeru
Śnieżne ptaszęta przysypię;
I znów lecę pod leszczynę,
Gdzie łania Goplany szczypie
Błyszczącą deszczem krzewinę;
I tęczę nad nią zawieszę,
I różę nad nią rozwinę;
I znowu dalej pospieszę
Na skrzydłach babki konika.


Przypływa tuman mgły rannej, oświecony tęczą; spod bramy kolorów wychodzi Goplana.

GOPLANA


Chodźcie mnie uścisnąć, aniołki,
Bo Goplana na wieki wam znika.
O! zapłakane fijołki!
Róże moje, bądźcie zdrowe.


SKIERKA


Co ty śpiewasz?…


GOPLANA


Niestety! niestety!
Piosenkę pożegnania.


SKIERKA


Jeszcze oczerety[237]
Nie gną się od jaskółek, jeszcze dnie wiosnowe.


GOPLANA


Polecę w okropną krainę,
Gdzie sosny i śniegi sine,
Gdzie słońce jak gasnący żar;
Gdzie księżyc jak twarz tych mar,
Co z grobu wychodzą na cmentarz.
Anioł kar ze mną popłynie
Krzycząc mi w duszy:
«Pamiętasz o róż i malin krainie».
Bądźcie zdrowi! bądźcie zdrowi!
Poplątałam ludzkie czyny
Tak, że Bogu mścicielowi
Trzeba wziąć grom i upuścić
Na ludzkie dzieła i winy…


SKIERKA


My cię nie chcemy opuścić,
Goplano! Goplano! Goplano!


GOPLANA


Puszczajcie biedną wygnaną,
Kiedyś wam o mnie zaśpiewa
Piosenkę obca ptaszyna
Usiadłszy na gałązce płaczącego drzewa.
Bądźcie zdrowi! moja wina,
Że wygnana w północ lecę.


CHOCHLIK


Jeszcze ci w drodze poświecę,
Jak hajduk[238] biegnąc z ognikiem.


GOPLANA


Dziś długim związane szykiem
Na północ lecą żurawie,
Uczepię się tego wianka
I w powietrzu się przepławię,
Jak biedna dziewic równianka[239]
W błękitne rzucona fale.


SKIERKA


O biada! o biada! o biada!


GOPLANA


Próżne żale! próżne żale!…

pokazuje w głąb lasu

Tam szarfa żurawi spada
Na łąki błyszczące rosą;
Gdy się żurawie podniosą,
Uchwycę się szarfy końca
I w błękit polecę blada,
Blada jak miesiąc od słońca,
Lekka jak liść, co opada.
Lecz nad mury gnezneńskiemi
Lecąc, zaśpiewam smutne pożegnanie ziemi.


Wychodzi — Skierka i Chochlik lecą za nią.

#### SCENA II

Pod murami Gnezna wał.

Kirkor z dobytym mieczem, ze skrzydłami orlimi na barkach, wchodzi na czele wojska. — Chorągwie rozwinięte — trąby grają.

KIRKOR


do Rycerzy

Człowiek, co się o berło Lachów upomina,
Nie chciał wystąpić w szranki; jak podła gadzina
Kryje się, a zebrawszy, co mówię! ten podły
Obietnicami, złotem, zakupiwszy sobie
Mnogich stronników… rycerz z nieznanymi godły[240],
Walką chce tron owładać[241] i na moim grobie
Stanąć jako na pierwszym szczeblu królowania.
Mnodzy rycerze nasi (niech nas Bóg ochrania
Od takiego szaleństwa i takiej ślepoty!),
Mnodzy nasi rycerze przeszli pod namioty
Jasnego oszukańca, lecz Bóg patrzy z nieba
W serca ludzkie; nam zdrajców przekupnych nie trzeba.
Skoro przybędzie Popiel, po którego w lasy
Posłałem trzech rycerzy, z orlimi hałasy[242]
Rzucimy się na złoty obóz samozwańca.

do Rycerzy stojących na murach

Wy zamykajcie bramy… Niech z każdego szańca
Na pole walki patrzą mnogie samostrzały!
Gdybym ja przegrał, zginął, to jeszcze te wały
Długo bronić się mogą… Niech wam siwe głowy
Przypomną w chwilę strachu, że mur południowy
Najsłabszy, że tam trzeba postawić mur ludzi.
Ale da Bóg, że miasto jutro się obudzi
Wolne od zgrai łotrów.


RYCERZE


Zwyciężysz, Kirkorze!


KIRKOR


Jeśli Bóg da… ach! kiedyż ja przyłbicę złożę!
Kiedyż wrócę do żony? kiedyż ujrzę koniec
Krwawym sprawom królestwa i rozbojom?


JEDEN Z RYCERZY


Goniec.


Wchodzi Goniec kurzawą okryty.

KIRKOR


We trzech wysłani w bory, nie przyprowadzacie
Pustelnika Popiela?


GONIEC


Okropność!


KIRKOR


Czy w chacie
Nie znaleźliście starca? mów… walka nas czeka.


GONIEC


W celi nie było starego człowieka;
Lecz na skrzypiącej gałęzi przed chatą
Trup jego wisiał na grubym powrozie.
Z białymi włosy i z podartą szatą
Wicher się bawił i trupa kołysał
Jak stara mamka.


KIRKOR


Trąbić po obozie
Hasło do walki! — Los jemu dopisał,
Do śmierci gonił nieszczęściem i zabił
Nieznaną ręką. — Serceś mi osłabił
Twoją powieścią, spraw się dobrze w boju. —
Mówisz, że wisiał?


GONIEC


W pustelniczym stroju
Wisiał przed chatą. Na nieszczęsnym drzewie
Wrona krakała…


KIRKOR


Idźmy! niech w powiewie
Tańczą chorągwie… idźmy! ścisnąć szyki!
Nadzieja w męstwie. — Niech zaczną łuczniki!…

wychodzi z wojskiem


#### SCENA III

Namiot Balladyny.

Kostryn i Balladyna w zbrojach — z hełmami zapuszczonymi wchodzą na scenę.

KOSTRYN


Zostań w namiocie, nie wychodź na pole,
Bo, jak przeczuwam, wkrótce Kirkorczycy
Walkę rozpoczną. Obóz jego w dole,
A nasz na górze jak gniazdo orlicy.


BALLADYNA


Wiele dusz stanie za chwilę przed Bogiem.


KOSTRYN


Gdzie młócą żyto, tam plewy z omłotku
Lecą pod niebo.Stój za gumna[243] progiem
I nie rozplątuj znów na kołowrotku
Szczero-sumiennym — zaplątanych pasem
Dziwnej przeszłości.


Wchodzi Żołnierz.

ŻOŁNIERZ


Z okropnym hałasem
Idą do boju szyki Kirkorowe.


KOSTRYN


Królewiczątko moje, bądź mi zdrowe!


BALLADYNA


Czy zwyciężymy?


KOSTRYN


Siedź, pani, w namiocie.
Niechaj cię próżność nie prowadzi w złocie
Na oczy słońca i na łuków żądła.
Bogdaj byś cicho śpiewała i prządła
Szatę królewską lub śmierci koszulę;
To albo drugie pewnie ci się przyda…
Ha! ha! z proc lecą ołowiane kule,
Patrz, jak kolczate… hej, giermku, gdzie dzida
I tarcza moja?

bierze tarczę i dzidę z rąk giermka i wychodzi


BALLADYNA


sama

Jeżeli zwycięży,
Jak mu nagrodzę? w ziemi całej łonie
Nie znajdę kruszcu na zalanie gardła
Temu Niemcowi. Lecz jeżeli przegra?
Jeżeli przegra, to się wszystko skończy
Chwilą okropną, wszystko się rozwiąże
Jak straszna bajka jakiej czarownicy:
Przegrała, w piersi przebiła się nożem,
A nóż zatruty był jadem gadziny.
Gdzie ta kobieta? Obaczyłam w lesie
Babę podobną do roztrzaskanego
Piorunem dębu… kazałam potworze
Z krukami śmierci gonić za obozem
I przynieść jadu czerpanego z węży.


Stara kobieta w łachmanach wchodzi, podnosząc zasłonę namiotu.


Jesteś?


STARA


Przyniosłam rożek ludomoru.


BALLADYNA


Daj… i uciekaj do ciemnego boru,
Uciekaj, mówię, stara czarownico;
A spróbowawszy na kim tego jadu,
Zapłacę tobie… precz, bo cię pochwycą
Rycerze moi i na rzece spławią.


Ucieka Stara kobieta.


Okropna jędza… Włos by[244] gniazdo gadu
Wisi w postronkach, a oczy się krwawią
Jak zęby wilcze obroczone[245] w ścierwie.
Nóż ten zatruty piersi mi rozerwie,
Jeżeli w ręce męża wpadnę żywa,
I serce moje bijące ukąsi
Jak żądło osy. Już po jednej stronie
Jadem zmazany okropnie poczerniał
I zarumienił się rdzą, pozieleniał;
A druga strona, jeszcze niedotknięta
Śliną wężową, czysta jak tasaki
Świeżo na krętym brusie[246] pociągnione.


Wchodzi Żołnierz.


Co słychać?


ŻOŁNIERZ


Panie! wszystko zawichrzone
Na polu walki jak w burzliwej chmurze.


BALLADYNA


Czy przegrywamy?


ŻOŁNIERZ


Na szańcowej górze,
Gdzie rosną brzozy nad źródłem, widziałem
Grafa Kirkora; otoczony wałem
Zabitych ludzi, trzyma się i siecze
Jasną siekierą.


BALLADYNA


Z czymżeś ty, człowiecze,
Do mnie przysłany?


ŻOŁNIERZ


Donoszę ci, książę,
Że dwiestu ludzi przekupionych wczora
Przeszło na polu z szeregów Kirkora
Na stronę naszą. Jeśli się rozwiąże
Na lewym skrzydle łuczników gromada
Kupiona złotem, pole będzie nasze.


BALLADYNA


Jeszcze nie przeszli! opieszała zdrada
Gorsza niż wierność… Idź w bojową kaszę
Z łyżką żelazną, jeżeli w nią wpadnie
Głowa jakiego wodza, będziesz panem…
Rozumiesz? można spoza góry snadnie[247]
Podejść… zaskoczyć na plecy — czakanem[248]
Ciąć w łeb stalowy. — Idź — bić — i zabijać.


Wchodzi drugi Goniec.

GONIEC


Lewe się skrzydło zaczęło rozwijać
I pierzchać w Gnezno… wkrótce walki koniec.
Przy nas zwycięstwo…


BALLADYNA


Dobrej wieści goniec
Niech ma zapłatę…

daje pieniądze

Czy wódz wrogów wzięty?


GONIEC


Widziałem sztandar Kirkora zatknięty
Na małym wzgórku, gdzie rosną trzy brzozy;
A trupów szaniec[249] urósł tak wysoko
Około niego, że my pełni zgrozy,
Ani wziąć wodza mogliśmy na oko,
Ani przestąpić umarłego wału[250].


BALLADYNA


Jeżeliś pełny męstwa i zapału,
Jeśli chcesz kiesy[251] po wierzch pełnej srebra;
Idź na ten wzgórek, niech ci trupie żebra
Będą drabiną, postronkami włosy.
Idź i zabijaj…


Słychać okrzyki.


Co to są za głosy?


Kostryn wchodzi zbrojny i krwią pomazany.


A Kirkor?


KOSTRYN


Zginął…


BALLADYNA


chowając nóż zatruty po jednej stronie

Miałam nóż gotowy…
Winnam ci życie. Naczelników głowy
Niech kat pościna — idź, wydaj rozkazy…


Kostryn wychodzi.

GŁOSY ZA NAMIOTEM


Niech żyje wódz nasz, Fon Kostryn!


BALLADYNA


Niech żyje
Wódz wasz, Fon Kostryn… powtarzam wyrazy
Jak głupia sroka… rzucę się na szyję
Niemca i węzłem pocałunków zduszę.


Kostryn wprowadza poselstwo ze stolicy — jeden z obywateli niesie na tacy złotej chleb i sól.

KOSTRYN


Oto poselstwo z poddanej stolicy.


BALLADYNA


Kazałeś wieszać?


KOSTRYN


Pierwsi buntownicy
Już zgromadzeni pod maćkową gruszę;
A ta się cieszy, że do siego roku[252]
Dwa razy będzie nosiła owoce.


BALLADYNA


do poselstwa miejskiego

Czego wy chcecie?


Posłowie klękają.

POSEŁ MIEJSKI


Aniele z obłoku!
Do ciebie serca narodu sieroce
Wznoszą się wszystkie, ty bądź kraju panem.
Stolica całym zniżona kolanem
Czeka na ciebie z otwartymi bramy.
Witaj więc! witaj, miły hospodynie[253]!
Serca i skarby, i wszystko, co mamy,
Pod nogi twoje strumieniem popłynie,
Boś już zasłużył na wdzięczność narodu
Skaraniem hersztów, którzy nas uwiedli.
Ci nas mękami, karą miecza, głodu,
W mieście trzymali; a nasze zaś serca
Ciebie szukały. Obyśmy dowiedli,
Że między nami żaden przeniewierca
Na gniew twój, wielki panie, nie zasłużył,
Obyś żył długo, obyś skarbów użył,
Obyś nieszczęsną przyciśnionych dolą
I tu przed tobą klęczących na prochu
Przyjął łaskawie. Chlebem cię i solą
Witamy, panie.


BALLADYNA


do Kostryna

Czy z tego motłochu
Żaden przeciwko mnie nie nosił broni?


KOSTRYN


Dwóch językami walczyło po mieście,
Lud namawiając do boju.


BALLADYNA


Gdzie oni?


KOSTRYN


wskazując

Pan burmistrz Kurier i Pismo.


BALLADYNA


Powieście
Obu rycerzy burmistrzów na dzwonie
Wieży zamkowej.


PIERWSZY Z POSŁÓW


Panie! w twoim łonie
Kamienne serce.


BALLADYNA


To wreście[254], to wreście
Na wasze prośby ułaskawiam obu.
Wybić im zęby i wyłamać szczęki,
Niechaj nie walczą.


PIERWSZY Z POSŁÓW


Więc nie ma sposobu
Ubłagać ciebie przez łzy ani jęki,
Żelazny panie nasz?


BALLADYNA


Jestem kobiétą.

widząc, że się cofają z przerażeniem

Cóż to? Cofnęli się jak od zarazy,
I znów jak wiatrem kołysane żyto
Biją głowami?


PIERWSZY Z POSŁÓW


Na twoje rozkazy
Czekamy, pani, panuj z ludu wolą.


BALLADYNA


Bez ludu woli…
Dajcie mi chleb z solą.
Posłowie, ufam drożdżom tego ciasta.
Chodź tu, Kostrynie. Winnam ci tak wiele,
Że ci połowa zdobytego miasta,
Połowa kraju i chleba połowa
Słusznie należy…

wyjmuje nóż zatruty po jednej stronie i rozcina na dwoje chleb

Wszystkim się podzielę,
A serce weźmiesz całe.


KOSTRYN


klękając

O! królowa!


BALLADYNA


kosztując chleb, widzi, że Kostryn także je podaną sobie połowę

Czyń, co ja czynię. Nie lękam się jadu
W chlebie poddanych. Choćby miasto[255] żyta
Użyli łusek żelaznego gadu,
Smaczną ci będzie żelazem zdobyta
Bułka… Jedz, proszę… trzeba ludziom wierzyć.
A teraz każcie z tryjumfem[256] uderzyć
W trąby zwycięskie. Idźmy, wojownicy,
Do otworzonej żelazem stolicy.

wychodzi oparta na Kostrynie, za nią posłowie i lud


#### SCENA IV

Sala królewska w Gneznie — tron w głębi — Kanclerz u stóp tronu. Panowie państwa. Wawel dziejopis. — Paź. — Dwór. — Sędziowie.

KANCLERZ


Wszystko gotowe na przyjęcie pana.
Zasiądźcie teraz ławy po urzędzie,
Przy samym tronie wodzowie i sędzie[257],
Szafarze zboża, dolewacze dzbana.
Niech wszystkich razem nowy król powita.


Wchodzi Goniec.

GONIEC


Świetny urzędzie, wieść przynoszę ważną,
Nasz król, pan nowy — kobiéta.


KANCLERZ


Kobiéta!


WSZYSCY


Królem kobiéta!


KANCLERZ


Niech będzie odważną,
Jak była Wanda[258]… niech tak dobrą będzie,
Ale szczęśliwszą.


Goniec drugi wchodzi.

GONIEC


Prześwietny urzędzie!
Królowa weszła już do bram stolicy.


KANCLERZ


Każcie, niech wszystkie serca na dzwonicy[259]
Biją dzień cały, tak jak serca ludu.


PIERWSZY Z PANÓW


Wieszczbiarz nie może wytłumaczyć cudu,
Co się ukazał dzisiaj narodowi.
Lud niespokojny.


KANCLERZ


Co za cud?


PIERWSZY Z PANÓW


Nad opis.
Jeżeli chcecie, to go wam opowié
I w księgi wpisze szlachetny dziejopis
Królów na Gneznie.


KANCLERZ


Przemądry Wawelu,
Czy sam widziałeś?


WAWEL


Co widziało wielu,
Mogę poświadczyć jak świadek naoczny.
Dnia tego ranek był po stronach mroczny,
Lecz się wyjaśnił ku wschodowi słońca —
Więc jak widziałem prawie sam… od końca
Niebios, skąd błyszczy gwiazda Oryjona,
Wyleciał lecąc sznur żurawi biały,
A na nim wisząc za śnieżne ramiona
Mglista niewiasta.


KANCLERZ


I wszystko widziały
Twe własne oczy, przemądry Wawelu?


WAWEL


Nie ja widziałem, lecz widziało wielu;
Mogę przyświadczyć na rzecz z mego czasu.


PAŹ


Ja sam widziałem z goplańskiego lasu
Za żurawiami lecącą dziewczynę.
Ta na ostatnią orszaku ptaszynę
Padając, białe zawiązała rączki
Za szyję ptaka; a głową do ziemi
Sypała włosów rozwite obrączki
Jasne jak słońce, i tak na warkoczu,
Gdy promieniami rozwiał się złotemi,
Leżała płynąc.


KANCLERZ


Trzeba dziecka oczu,
Aby na szmatach niebieskiego płótna
Obraz widziały.


Ściemnia się jak przed burzą.

JEDEN Z PANÓW


Co to? ciemność smutna
Na tron upadła i nam na oblicza:
Jak zaćmionego słońca tajemnicza
Zieloność — bladzi staniemy przed panią.


KILKU


Okropna ciemność.


Wchodzi Strażnik wieży.

STRAŻNIK


Nad blaszaną banią
Królewskich zamków, skąd w niebo wytryska
Igła złocona, okropne chmurzyska
Wkoło się czarnym owinęły wiankiem
I coraz grubsze już wiszą nad gankiem,
Gdzie ustawiona muzyka króleska.
A cała nieba równina niebieska,
Jakby się z jednej urągała chmury.


KANCLERZ


Bijcie we dzwony.


STRAŻNIK


Łono ma z purpury
Ognistej…


KANCLERZ


Deszczu potrzeba, niech pada.


STRAŻNIK


Na czarnym wozie jakaś jędza blada,
Stu żurawiami wywieziona z piekła,
Wężami stado wędrujące siekła
I kierowała nad zamek do chmury.
Siedzi w mgle teraz, ale jęk ponury
Piekielnych ptaków z mgły się wydobywa.
Słyszycie?


Słychać jęk z wieży.

KANCLERZ


Prawda, jakiś jęk nieznany!


PANOWIE


zrywając się z ław

Okropność!…


KANCLERZ


Niech się żaden z ław nie zrywa.
A ty, strażniku, musiałeś być pjany[260]
I sam stworzyłeś wieść o czarownicy.


STRAŻNIK


Ja sam widziałem i lud z okolicy,
I lud gnezneński…


OKRZYKI


za sceną

Niech żyje królowa!


Balladyna wchodzi w królewskim ubiorze, w koronie Kostryn w zbroi — Lud.

KANCLERZ


Pani! niech będzie poświęconą głowa,
Co nam przynosi koronę Popielów.
Witaj i panuj tak mądrze i szczodrze,
Ażebyś z Bogiem do najświętszych celów
Lud prowadziła. Przewiąż się na biodrze
Szatą czystości, czoło wznieś do nieba.
Daj łaskę winnym — daj łaknącym chleba,
A wszystkim niechaj rządzi sprawiedliwość.


BALLADYNA


z tronu

Cóż mam uczynić?


KANCLERZ


Praw naszych gorliwość
O dobro ludu stanowi od dawna,
Że król, nim siądzie do pierwszego stołu,
Nim da spoczynek strudzonemu czołu,
Które uciska w dzień korona sławna:
Wprzódy na ławie sądowniczej siada,
I rozwiązuje kryminalne sprawy.


BALLADYNA


Niech się tak stanie, jak wasze ustawy
Każą…


Kostryn chwieje się i pada.

JEDEN Z PANÓW


Co to jest? wódz blednie i pada?


Balladyna przystępując do leżącego Kostryna.


Co to się znaczy… słabo ci?


KOSTRYN


Umieram.


BALLADYNA


Panie mój! drogi!


KOSTRYN


Precz! jędzo trująca!
Zrzućcie ją z tronu — ja pierwszy otwieram
Grobowiec ciemny dla ludzi tysiąca,
Co będą żyli pod nią…


BALLADYNA


On w malignie…
Wynieść go! wynieść!… ciało jego stygnie…
Niech lekarz jaki uzdrowi go, za to
Połową kraju zapłacę.


LEKARZ


Już skonał.


Wynoszą ciało Kostryna. Lekarz idzie za nim.

KANCLERZ


Pani, okropną zasmucona stratą,
Znoś ją cierpliwie. Bóg ciebie przekonał,
Na samym wstępie u złotego tronu,
Że przy tych szczeblach stoi widmo zgonu
I czeka na nas.


BALLADYNA


do siebie

Już przeszłość zamknięta
W grobach… Ja sama panią tajemnicy.

głośno

Każcie wojennym brańcom[261] rozkuć pęta,
Zastawić stoły na rynkach stolicy
I dawać co dnia dla żebraków strawę.


KANCLERZ


Wdzięczność i sława tobie.


BALLADYNA


Ja o sławę
Nie dbam, a wyższa teraz nad sąd ludu,
Będę, czym dawno byłabym, zrodzona
Pod inną gwiazdą. Życie pełne trudu
Na dwie połowy przecięła korona.
Przeszłość odpadła jak od płytkiej stali,
Którą po stronie jednej ośliniła
Żmija — połowa jabłka leci zgniła
I czarna jadem. Wyście mnie nie znali
Taką, jak byłam — niech więc lud nie śledzi
Przeszłości mojej. Wiecie, com wyznała,
A resztę wyznam księdzu na spowiedzi.
Ha! jeszcze jedno — poszukajcie ciała
Grafa Kirkora między gęste trupy[262].
I na ten wzgórek, gdzie już tylko słupy
Brzóz obrąbanych mieczami się bielą,
Zanieście mary z jedwabną pościelą,
Na tej pościeli przyniesiecie śpiące
Zwłoki Kirkora… Niech ludu tysiące
Płacze przy marach tego, co z orężem
Poległ mym wrogiem… a był moim mężem. —
Zaprawdę mówię, ja — po grafie wdowa.
Lecz niech nie roi bajek tłum gawiedzi;
Co miała wyznać, wyznała królowa,
A resztę powie księdzu na spowiedzi.
Teraz, kanclerzu, wywołaj przede mnie
Zbrodniów — na pierwszym siedzę trybunale.
Jeśli fałsz wydam, niechaj będzie ze mnie
Gniazdo robaków! niech się ogniem spalę!
Ani mię ujmie dobroć, ani trwoga,
Ani odwiodą ludzie, ani czarty.
Przysięgam sobie samej, w oczach Boga,
Być sprawiedliwą.


KANCLERZ


Woźni!


WOŹNI


Sąd otwarty.


KANCLERZ


Oto jest księga praw. — Oto Zbawiciel
Na suchym drewnie krzyża rozpostarty.
Ucałuj księgę i krzyż!


WOŹNY


Oskarżyciel.


Staje Lekarz zamkowy.

KANCLERZ


Ktoś jest?…


LEKARZ


Królewski lekarz.


KANCLERZ


O co sprawa?


LEKARZ


O jadotrucie.


KANCLERZ


Na kim?


LEKARZ


Na Kostrynie.
Twój wódz, o pani można i łaskawa,
Otruty skonał; wielki rycerz ginie
Od jadu, co się zowie ludomorem.
Na jego ciele żelaznym kolorem
Wyszło tysiące plam; skonał otruty.


KANCLERZ


Kogóż posądzasz?


LEKARZ


Niech sąd szuka winnych.


BALLADYNA


Zbrodniarz nieznany? odłożyć do innych
Sądów tę sprawę. Niech ma czas pokuty.


KANCLERZ


Zwyczajem kraju jest, mościa królowo,
Wydawać wyrok choćby nad nieznanym
I zawieszony miecz trzymać nad głową
Tajnego zbrodnia, aż będzie schwytanym
I da nam gardło.


BALLADYNA


Są jednak zbrodniarze
Wyżsi nad wyrok, święci jak ołtarze,
Niedosiągnieni[263]…


KANCLERZ


Takich Bóg ukarze.
Do ciebie ziemski wyrok dać należy
Szczero-sumienny.


BALLADYNA


Cóż wyrzekły prawa?


KANCLERZ


Jeżeli który z szlachty i z rycerzy
Trucizną gorzką na życie nastawa
Równego sobie i dopełni czynu,
To kara miecza. Jeśli zaś kto z gminu
Otrucie spełni…


BALLADYNA


Dosyć!…


KANCLERZ


Sądź, królowo.
Niechaj u ciebie mniej waży praw słowo
Niż głos sumnienia.


BALLADYNA


Skończmy! Otrawiciel[264]
Winien jest śmierci.


KANCLERZ


Na zamkowym progu
Otrąbić wyrok. A jeżeli mściciel
Kat nie wypełni, zostawiamy Bogu!


Słychać trąby.


Niech teraz stanie drugi oskarżyciel.


Wchodzi Filon z nożem i z dzbankiem malin, ubrany w kwiaty.


Ktoś jest?


FILON


Cień tego, czym byłem. O! smutki!
Wyście mi pamięć odjęły na wieki,
Dręcząc pamięcią. Jako nezabudki,
Trącane ciągle od płynącej rzeki[265],
Znajdują radość w ciągłym kołysaniu
Błękitnej fali: tak ja, bity falą
Płynących smutków, we łzach i w niespaniu
Ulgę znajduję.


KANCLERZ


Prawodawczą szalą
Nie można ważyć tego człeka mowy.
Tłumacz się jaśniej.


FILON


Oto malinowy
Dzbanek, a oto nóż. A te maliny
Były pod głową zabitej dziewczyny,
Nóż był w jej piersiach.Niechaj z tego dzbanka
Wypłynie nowy Eurotas[266] płaczu,
Niech zaprowadzi smutnego kochanka
Falą przejrzystą do kochanki grobu,
A ja mu powiem: «Strumyku tułaczu,
Dzięki ci wieczne, w grobie dla nas obu
Będzie spoczynek i cichości morze.
Przebacz, Apollo! promienisty Boże!
Że łzy przyszedłem przed ludźmi wylewać
I smutek z nimi łamać jako chleby.
Przychodzę ludziom smutną pieśń wyśpiewać,
Przyszedłem jako Orfeusz[267] w Ereby[268]
Prosić Plutona, by mi wrócił żonę».
Słuchajcie! ona żoną moją była,
Żoną mej duszy; dziś jedna mogiła
Zamyka białe ciało, zakrwawione
Tym nożem… patrzcie! Oto na tym dzbanku
Znalazłem martwą, o wiosny poranku,
Zabitą nożem.


KANCLERZ


W tej zawiłej skardze
Czuć zbrodni zapach…


BALLADYNA


Kanclerzu, ja gardzę
Szalonych ludzi zaskarżeniem.


KANCLERZ


Pani!
Sąd winien śledzić do ostatka, ani
Pogardzać[269] smutnym psa na kogo wyciem.
Więcże, pasterzu, rozstała się z życiem
Twoja małżonka? i znalazłeś ciało
Nożem przebite. Kiedy się to stało?


FILON


Trzy razy księżyc i gwiazdy pobladły
Przed Apollinem.


KANCLERZ


Mów, na kogo padły
Twe podejrzenia o zabójstwo krwawe?


FILON


Ach! Parki! Parki! Parki[270] niełaskawe
Przecięły srebrną nitkę jej żywota;
Może też z nieba jaka gwiazda złota
Pozazdrościła mej kochance blasku
W oczach, i oczom zawrzeć się kazała.


KANCLERZ


Gdzież ją znalazłeś?


FILON


W dumającym lasku,
Pod cieniem wierzby rozpłakanej, spała
Snem nieprzespanym.


KANCLERZ


Zawikłana sprawa.
Wydaj, królowo, wyrok na nieznanych,
Radź się sumnienia[271].


BALLADYNA


A jak sądzą prawa?


KANCLERZ


Za śmierć chcą śmierci.


BALLADYNA


Z tych pozabijanych
Nie będziem mieli prochu ani ćwierci.


KANCLERZ


Wydaj sumienny sąd.


BALLADYNA


Winna jest śmierci.


KANCLERZ


Winna… Więc sądzisz, że zbrodniarz niewiasta?


BALLADYNA


Sądzę, jak sądzę…


KANCLERZ


Niech ludowi miasta
Otrąbią wyrok na zamkowym progu.
Katowi zemsta należy lub — Bogu.


Trąby.


Niech teraz stanie oskarżyciel trzeci.


Wchodzi ślepa Wdowa, matka Balladyny.


Ktoś ty jest?


WDOWA


Wdowa.


KANCLERZ


Na kogo?


WDOWA


Na dzieci
Skargę zanoszę… Mówią, że królowa
Piękna jak anioł, niechaj ona sądzi…
Miałam dwie córki, stara, biedna wdowa,
Żywiłam obie. — Jak to często błądzi
Człowiek na ziemi, czekając pociechy —
Młodsza uciekła spod matczynej strzechy,
Niedobre dziecko. Lecz druga… o Boże!
Królowo moja, ty jak anioł biała,
Sądźże ty sama! — Druga poszła w łoże
Wielkiego grafa; bogdajbym skonała,
Jeśli ja kłamię; graf ją wziął za żonę.
Królowo moja, bogdaj ci koronę
Bóg wiecznie trzymał na tej mądrej główce,
Osądź! — W tej drugiej córce jak w makówce
Było rozumu. Graf ją kochał bardzo,
Ale ja matka kochałam jak matka!
Aż tu w jej zamku już służalce gardzą
Biedną staruszką — cierpię do ostatka
Wzgardę służalców, grób był dla mnie blisko —
Aż tu mnie jednej nocy te[272] córczysko
W obliczu ludzi zaprzało się[273] głośno…
«A! córko», mówię, «bądźże ty litośną
Dla starej matki, co już bliska truny[274]».
Była noc straszna i deszcz, i pioruny,
Pioruny i deszcz, i ciemno, i burza.
Córka kazała wypędzić z podwórza
Mnie, starą matkę, na wichry i deszcze,
W noc i w pioruny, i w burzę, i jeszcze
Głodną kazała — niech jej Pan Bóg Stwórca
Przebaczy! — Głodną wypędzić z podwórca,
Do lasu… Wiatr mię poniósł za łachmany,
Piorun wypalił oczy. O! różany
Mój królu! złoty mój panie! litości!


KANCLERZ


Pani, ty milczysz? Takiej nieprawości
Mszczą się okropnie[275] nasze mądre prawa.


BALLADYNA


Przecież nie śmiercią?


KANCLERZ


Lechitów ustawa
Śmierć przepisuje na niewdzięczne dzieci.
Niechaj cię księga naszych praw oświeci,
Czytaj… i czytaj we własnym sumnieniu.
A ty, staruszko, nazwij po imieniu
Wyrodną córkę, a kat ją ukarze,
Chociażby z pierwszym grafem państwa w parze
Los ją powiązał… Powiedz grafa miano
I córki imię, a prawa dostaną
Przez mury zamku jej serca i głowy.


WDOWA


Co? śmierć na córkę?… Panie, bądź mi zdrowy.
Żegnaj, królowo, ja wracam do boru,
Będę żyć rosą…


KANCLERZ


Podług ustaw toru[276],
Kto zaniósł skargę, odstąpić nie może.
Wyznaj…


WDOWA


Nie! nie! nie!


KANCLERZ


Wziąć na tortur łoże,
I wszystkie stawy jej w żelazne kleszcze.
Cóż? wyznaj, stara…


WDOWA


Nie, panie.


KANCLERZ


Raz jeszcze
Pytam się ciebie o imię złej córy.


WDOWA


Ona niewinna.


KANCLERZ


Wziąć ją na tortury.


WDOWA


wydzierając się straży

Królowo moja, zlituj się! ja stara!
Ja bym być mogła matką twoją… Boże!
Ty nic nie mówisz? Nic?… To jakaś mara
Straszna na tronie. Więc ja się położę
Na tych żelazach i skonam, a w niebie
Bóg wam odpuści.


KANCLERZ


Wygadasz w boleści.


WDOWA


Panie mój! jasny panie! i u ciebie
Żelazne serce…

odchodzi ze strażą


KANCLERZ


Praw się trzymam treści.
A za to niech mię wielki Bóg obwini,
Lub uniewinni… A ty, monarchini,
Wiedz, że mam serce pełne łez, goryczy
I przerażenia.


Słychać jęk.


Co to jest?


ŻOŁNIERZ


To krzyczy
Stara kobieta…


KANCLERZ


I nic nie wydała?


ŻOŁNIERZ


Nic…


KANCLERZ


Poczekajmy.


BALLADYNA


Z mego teraz ciała
Kat zrobił sercu torturę… rozciąga…
Wody!


Podają pić.

ŻOŁNIERZ


Już zdjęta z żelaznego drąga.


BALLADYNA


Już!…
Powiedziała co w bolach?


ŻOŁNIERZ


Umarła.


BALLADYNA


Umarła, mówisz?


ŻOŁNIERZ


Jak ją kat położył
Na tortur kleszczach, to oczy zawarła[277];
A patrząc na nią, kto by się pobożył[278],
Że to kościany Chrystus był bez ducha.
Każda kosteczka wywiędła i sucha
Przez rozciągniętą skórę wyglądała
Prosząc o litość…


KANCLERZ


I nic nie wydała?


ŻOŁNIERZ


Umarła cicho… A na suchej twarzy
Dwa wykopała dołki śmierć kościana
I w obu dołkach stoją łzy.


BALLADYNA


Od rana
Siedzę na sądach, a żaden z nędzarzy
Tak nie pracuje długo i tak znojnie[279].
Już noc, panowie.


KANCLERZ


Nie… to czarna chmura
Wisi nad zamkiem.Poradź się spokojnie
Twego sumnienia, czego wartą córa,
Dla której matka taką śmiercią kona?


BALLADYNA


Wy ją osądźcie.


KANCLERZ


Niech twoja korona
Przybierze blasku sądem sprawiedliwym.
Ona zaprawdę winna ogniem żywym
Być obrócona na węgiel piekielny.
Osądź ją…


WSZYSCY


Osądź!


KANCLERZ


Jak Bóg nieśmiertelny,
Winna jest sądu.


WSZYSCY


Pociąć ją na ćwierci.


KANCLERZ


Radź się sumnienia i sądź.


BALLADYNA


po długim milczeniu

Winna śmierci!


Piorun spada i zabija królowę — wszyscy przerażeni.

KANCLERZ


Król-kobieta piorunem boskim zastrzelony;
Zamiast w koronacyjne bić w pogrzebu dzwony!


KONIEC


### EPILOG

PUBLICZNOŚĆ


wywołując

Dziejopis Wawel! Wawel, narodu dziejopis!


Wawel wychodzi, kłaniając się.

WAWEL


Prześwietna publiczności, oto mój skoropis[280]
Zaczął rzecz wydarzoną wpisywać do kronik.
Przerwaliście mi pracę.


PUBLICZNOŚĆ


Czyjże jesteś stronnik?


WAWEL


Jestem sędzia bezstronny i naoczny świadek.


PUBLICZNOŚĆ


Jakżeś ty piorunowy opisał przypadek?
Powiedz! myśmy widzieli rzecz całą do końca.


WAWEL


Z ziarnka piasku dojść można do obrotu słońca,
Zaciekając[281] się w rzeczy wydarzonej jądrze.
Królowa jak Salomon panowała mądrze,
Więc musiała być mądrą, przy mądrości cnota.


PUBLICZNOŚĆ


Panie Wawel, za prędka twych sądów szczodrota.
Było za kulisami stać od pierwszej sceny.


WAWEL


Komponowałem wtenczas nad Popielem treny.


PUBLICZNOŚĆ


Cóż o rodzie królowej?


WAWEL


Z historycznych szczytów
Patrząc, ród jej prowadzę z kraju Obotrytów,
Którzy mięsa nie jedzą. Choć jeden uczonek
Mieni, że pochodziła z kraju Amazonek;
Ale ja mu zarzucam fałsz w kroniki nocie
I dowodzę dowodem, i topię go w błocie.
Obaczycie go piórem zabitego w trunie[282].


PUBLICZNOŚĆ


Cóż powiadasz na piorun?


WAWEL


Sądzę o piorunie,
Że kiedy burza bije, trzeba bić we dzwony,
Że gałązka laurowa[283] lepsza od korony,
Bo w laur piorun nie bije ani głowie szkodzi.


PUBLICZNOŚĆ


Czy jesteś tego pewny?


WAWEL


Ten, co w laurach chodzi,
Autor niniejszej sztuki, słusznie wam opowie,
Że odkąd nosi wieniec laurowy na głowie,
Piorun weń nie uderzył.


PUBLICZNOŚĆ


Pochlebiasz, mój łysy,
I królom, i poetom… Idź precz za kulisy!


KONIEC EPILOGU

apolog (gr.) — krótki utwór dydaktyczny, często posługujący się przejaskrawieniem; bajka. [przypis edytorski]

Irydionie — Tak zwraca się Słowacki do Zygmunta Krasińskiego, autora dramatu z czasów rzymskich, za panowania Heliogabala, pt. Irydion; imię tytułowego bohatera nawiązuje do Irydy, bogini tęczy oraz samej tęczy jako biblijnego znaku przymierza między Bogiem a ludźmi po potopie. [przypis edytorski]

ariostyczny — przymiotnik od nazwiska włoskiego poety renesansowego Lodovico Ariosto (1474–1533), autora poematu rycerskiego Orland szalony, opisującego przygody Orlanda, paladyna króla Franków, Karola. Dzieło Ariosta jest najdłuższym eposem europejskim, w którym główny temat przeplata się z wieloma dygresjami i wątkami pobocznymi; splecione w nim zostały ze sobą wątki z mitologii greckiej, rzymskiej, religijności chrześcijańskiej, średniowiecznych baśni i historii Europy oraz dzieje rodów włoskich; w utworze nie brakuje też wyraziście zarysowanych kobiecych bohaterek, jak mądra czarownica Melissa, waleczna rycerka Bradamanta czy postacie olbrzymek; polskie tłumaczenie eposu dokonane przez Piotra Kochanowskiego zostało wstrzymane zakazem biskupim na 180 lat i ukazało się dopiero w 1799 r. [przypis edytorski]

anachronizm — błąd polegający na łączeniu zjawisk lub faktów, które nie mogły się zdarzyć jednocześnie, względnie na umieszczeniu rzeczy, idei, osoby itp. w niewłaściwej epoce; element niezgodny z duchem czasów lub stanem wiedzy przedstawionej epoki. [przypis edytorski]

roztworzyć — dziś: otworzyć. [przypis edytorski]

dantejski — przymiotnik od imienia Dantego Alighieri (1265–1321), jednego z najwybitniejszych poetów włoskich, autora poematu Boska Komedia; poemat przedstawia wizję wędrówki poety przez trzy światy pozagrobowe: Piekło, Czyściec oraz Raj i jest uważane za szczytowe osiągnięcie europejskiej literatury średniowiecznej. [przypis edytorski]

dziejopis — kronikarz. [przypis edytorski]

karaceńska zbroja — zbroja z metalowych łusek na podkładzie ze skóry lub grubego materiału; przypominała pancerz robaka zwanego prusakiem lub: karaczanem (karakanem), stąd nazwa. [przypis edytorski]

prawić — mówić. [przypis edytorski]

od rozumu błądzi — traci rozum, popada w obłąkanie. [przypis edytorski]

z owąd — od tego właśnie; stąd, dlatego. [przypis edytorski]

gmin — lud. [przypis edytorski]

podstarzał dziesiątym krzyżykiem — miał prawie sto lat. [przypis edytorski]

dąbrowa — las dębowy. [przypis edytorski]

li (daw.) — czy. [przypis edytorski]

synogarlica — szlachetna odmiana gołębicy; przypisywano jej bezwzględną wierność jednemu partnerowi, niejako „naturalną monogamiczność”. [przypis edytorski]

pomór — śmierć, zaraza. [przypis edytorski]

purpura — głęboki odcień czerwieni, kolor królewski. [przypis edytorski]

dziatki — dzieci. [przypis edytorski]

któż mię z żebraki rozezna — któż mnie odróżni od żebraków. [przypis edytorski]

cham — człowiek niższego stanu, chłop. [przypis edytorski]

Mojżesza plagi — chodzi o biblijne plagi (opisane w Księdze Wyjścia), które za sprawą Mojżesza (wspieranego w swym dziele przez Boga) spadły na Egipt, kiedy faraon nie chciał wypuścić ze swego kraju ludu izraelskiego powołanego, by wyruszyć do Ziemi Obiecanej. [przypis edytorski]

będzieżli (…) użyteczny — daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że-, skróconą do -ż- oraz partykułą pytającą -li; znaczenie: czyż będzie użyteczny; czy będzie użyteczny. [przypis edytorski]

mali (…) przepuszczać — daw. konstrukcja z partykułą pytającą -li; znaczenie: czy ma przepuszczać. [przypis edytorski]

jam przeklęty (daw.) — skrót od: ja jestem przeklęty. [przypis edytorski]

liczman — żeton, drobny przedmiot (krążek gliniany a. kamyk) używany jako pomoc przy liczeniu; tu: pieniądz fałszywy, imitacja przedmiotu wartościowego. [przypis edytorski]

karcz — pień pozostały po ścięciu (tj. wykarczowaniu) drzewa. [przypis edytorski]

Skądże tej koronie cudowna władza? — w domyśle: skąd się tej koronie dostała cudowna władza; skąd się w niej wzięła. [przypis edytorski]

Scyta — mieszkaniec Scytii, członek starożytnego plemienia Scytów, którzy 700 lat p.n.e. najechali m.in. ziemie polskie, co w sarmatyzmie dało podstawę dla genealogicznych rojeń o pochodzeniu szlachty polskiej. [przypis edytorski]

ziemica (daw.) — ziemia (forma augmentatiwum). [przypis edytorski]

krocie — dużo, mnóstwo. [przypis edytorski]

mara — tu: złudzenie. [przypis edytorski]

z żebra swego kości — nawiązanie do biblijnej legendy o powstaniu pierwszej kobiety, Ewy, z żebra Adama. [przypis edytorski]

na pewno — tu: z pewnością (siebie), zdecydowanie. [przypis edytorski]

starce (daw. forma) — dziś: starcy. [przypis edytorski]

Filon — jest to postać, w której znajdują swą karykaturę wątki sielankowe i sentymentalne; już samo jego imię odsyła nas do sielanki Franciszka Karpińskiego Laura i Filon. Znaczące jest to, że bohater jest „pasterzem” (choć żadnej zwierzyny nie pasie), że używa obficie nazewnictwa pochodzącego z mitol. gr. i rzym., mówiąc nieustannie o bogach i boginiach oraz, że w jego wypowiedziach znajduje się pełno wzmianek o rozmaitych urokach przyrody. Będąc kochankiem sentymentalnym, nie dostrzega (jak Werter) groźnego i strasznego oblicza natury. Swego rodzaju kulminacją w konstrukcji tej postaci będzie to, że Filon, który nie mógł spełnić swej miłości na ziemi, trwając w oderwaniu od życia — zakocha się w końcu bardzo „romantycznie” (miłością niemożliwą do zrealizowania) w trupie Aliny. W ten sposób z kochanka sentymentalnego przekształca się dość gładko w kochanka romantycznego. [przypis edytorski]

Endymion — w mit. gr. pasterz, w którym zakochała się Selene; Zeus obdarzył go wieczną młodością, lecz na wieki uśpił; symbol spokoju śmierci. [przypis edytorski]

Dyjanny — dziś: Diany; bogini Księżyca i łowów (odpowiednik Artemidy z mit. gr.). [przypis edytorski]

Akteon — w mit. gr. młody myśliwy, który podglądał Artemidę w kąpieli. Za karę został zamieniony w jelenia, a wtedy rozszarpały go własne psy. [przypis edytorski]

alabaster — rodzaj białego gipsu. [przypis edytorski]

Wenus — w mit. rzym. bogini miłości, słynąca z urody, której imieniem nazwano jedną z planet naszego układu słonecznego, jej obserwacja możliwa jest tylko rano i wieczorem, przez co zwana jest również Jutrzenką, Gwiazdą Poranną (Zaranną) lub Gwiazdą Wieczorną. [przypis edytorski]

drożyć się — żądać wysokiej ceny; sercem się drożą: chcą wysokiej ceny za serce. [przypis edytorski]

bakałarz — nauczyciel. [przypis edytorski]

oszalał samotnością, postem — oszalał z powodu samotności i postu. [przypis edytorski]

inną razą (daw.) — dziś: innym razem. [przypis edytorski]

czyliż — konstrukcja z partykułą pytającą -li- oraz partykułą wzmacniającą -ż; inaczej: czyżby. [przypis edytorski]

zanadto skoro — zbyt szybko, za wcześnie. [przypis edytorski]

ajer — tatarak, bylina o wonnych liściach i korzeniu, powszechnie porastająca brzegi jezior. [przypis edytorski]

nezabudek — tak w tekście Słowackiego; dziś zapisujemy zmiękczone „n”: niezabudki (tj. niezapominajki). [przypis edytorski]

kładnie (daw. forma) — dziś: kładzie. [przypis edytorski]

kosy (daw.) — warkocze. [przypis edytorski]

winąć — rozwinąć, spleść. [przypis edytorski]

kałakucki (daw.) — pochodzący z Kalkuty, miasta w Indiach stolicy Bengalu. [przypis edytorski]

trzęsawica a. trzęsawisko — bagno. [przypis edytorski]

nitka Magdaleny — babie lato; zjawisko polegające na występowaniu unoszących się w powietrzu nici przędnych niektórych gatunków pająków. [przypis edytorski]

poszlij (daw. forma) — dziś: poślij. [przypis edytorski]

przełomka — przerębla; otwór w lodzie pokrywający jezioro a. rzekę, służący zimą do połowu ryb. [przypis edytorski]

płocho — nierozważnie; lekkomyślnie. [przypis edytorski]

drzącą — dziś: drżącą. [przypis edytorski]

szklanny (daw. forma) — dziś: szklany. [przypis edytorski]

mościa pani — popularny skrót od zwrotu grzecznościowego: miłościwa pani. [przypis edytorski]

aśćka (starop.) — popularny skrót zwrotu grzecznościowego w odniesieniu do kobiety: Waszmość, co z kolei było skrótem od: Wasza Miłość. [przypis edytorski]

pjany — dziś: pijany. [przypis edytorski]

iść jak z płatka — udawać się z łatwością. [przypis edytorski]

miodek — tu: miód pitny, gatunek napoju alkoholowego. [przypis edytorski]

gorzonna — gorzałka, wódka. [przypis edytorski]

obcesowo (daw.) — bezpośrednio, bez ogródek, aż do nietaktu. [przypis edytorski]

na sienie (daw. forma) — dziś: na sianie. [przypis edytorski]

wiano (daw.) — posag i wyprawa panny młodej; tu: synonim wianka dziewiczego, dziewczęcej cnoty. [przypis edytorski]

Będziemy razem… — we fragmencie tym można odczytać nawiązanie do ballady Mickiewicza Świtezianka, w której również tajemnicza pani jeziora zawiera śluby z młodzieńcem, a następnie poddaje próbie jego wierność. Grabiec, przez swą rubaszność i całkowitą nieczułość na romantyczne nastroje, przekształca to nawiązanie w satyrę na miłość romantyczną. [przypis edytorski]

przestróżka (zdrobn.) — od: przestroga. [przypis edytorski]

urzec — rzucić urok, czar. [przypis edytorski]

łozy zarostek — zarośla wierzbowe. [przypis edytorski]

sylf — w średniowieczu: duch powietrza, uosobienie żywiołu powietrza (u Paracelsusa). [przypis edytorski]

winąć — wiązać, splatać. [przypis edytorski]

poletko — małe pole. [przypis edytorski]

twoję główkę (daw. forma) — dziś: twoją główkę. [przypis edytorski]

by (daw.) — tu: niby, jakby. [przypis edytorski]

podściwy (daw., gw.) — poczciwy. [przypis edytorski]

łuczywo — szczapa drewniana, po zapaleniu służąca jako światło. [przypis edytorski]

Bladyna — inna forma imienia córki, Balladyny, używana przez matkę-wdowę. [przypis edytorski]

ukrasić — upiększyć. [przypis edytorski]

z pewna — na pewno. [przypis edytorski]

na sienie (daw. forma) — na sianie. [przypis edytorski]

smugłe łanie — raczej: smukłe łanie. [przypis edytorski]

obiedwie (starop.) — obie, obydwie. [przypis edytorski]

szczery (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski]

z pierścionkiem — w domyśle: ślubnym. [przypis edytorski]

gwiazdę przedsterną — gwiazdę przewodnią (przedsterną: wiodącą „przed sterem”); tu Kirkor nawiązuje do motywu gwiazdy betlejemskiej. [przypis edytorski]

puklerz — okrągła, wypukła tarcza; tu raczej: pancerz (jako przykrywający tułów, w którego środku bije serce). [przypis edytorski]

oślepionego (…) losu ręce — ślepy los, traf. [przypis edytorski]

krasnolicu — o krasnym (tj. pięknym) licu (tj. obliczu, twarzy). [przypis edytorski]

alkowa — sypialnia. [przypis edytorski]

pieczywo — czyli „to, co upieczone”, tu chodzi o pieczeń z mięsa żubra (dziś pieczywo oznacza chleb i bułki, zaś pieczone mięso to: pieczyste). [przypis edytorski]

wiszeńka — wisienka. [przypis edytorski]

uwalany — ubrudzony. [przypis edytorski]

podpiły (daw.) — dziś: podpity. [przypis edytorski]

krokiem — o krok, ani o krok. [przypis edytorski]

grabina (gw., pot.) — grab; gatunek drzewa. [przypis edytorski]

świecić bakę (strop., z ukr.) — schlebiać komuś, nadskakiwać, podlizywać się. [przypis edytorski]

szlafmyca — nakrycie głowy zakładane do snu (nazwa utworzona z połączenia wyrazów niem. schlafen: spać oraz mütze: czapka). [przypis edytorski]

ruda — tu: rodzaj gliny. [przypis edytorski]

drużka — przyjaciółka. [przypis edytorski]

mamże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: czy mam. [przypis edytorski]

by — tu skrócone: niby, jakby. [przypis edytorski]

miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]

przedać (daw.) — sprzedać. [przypis edytorski]

przyszlij — dziś: przyślij. [przypis edytorski]

korzanych powiek — powiek z kory (takie powieki ma teraz Grabiec, będąc wierzbą). [przypis edytorski]

by (daw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

jagoda (daw.) — dowolny drobny owoc. [przypis edytorski]

pełny, mniej jedną maliną (daw.) — prawie pełny, bez jednej maliny. [przypis edytorski]

kalinko — kalina (rodzaj krzewów ozdobnych, kwitnących obficie białymi, kulistymi kwiatostanami i owocujących czerwonymi gronami drobnych kulistych owoców) była w ludowej metaforyce symbolem dziewczyny, młodej kobiety. [przypis edytorski]

znachodzić — znajdować; znaleźć. [przypis edytorski]

pomięszanie (daw.) — dziś: zmieszanie. [przypis edytorski]

oczewiście — dziś: oczywiście. [przypis edytorski]

bora — dziś popr. forma: (z) boru; tj. z lasu. [przypis edytorski]

roztropność — cnota, która pozwala rozeznać w każdych okolicznościach prawdziwe dobro i wybierać właściwe środki prowadzące do celu; rozwaga. [przypis edytorski]

mieć pieczę koło kogoś a. mieć pieczę nad kimś — opiekować się kimś; mieć pieczą: daw. forma B.lp r.ż., dziś: pieczę. [przypis edytorski]

te ciało — dziś popr.: to ciało. [przypis edytorski]

Feb a. Febus (mit. rzym.) — odpowiednik Apolla w mit. gr., bóg światła (tu: synonim słońca); monolog Filona pełen jest dość chaotycznych i pomieszanych odniesień do mitologii, ogólnie mających dotyczyć miłości. [przypis edytorski]

blada Dyjanna — Diana (odpowiednik Artemidy z mit. gr.), bogini Księżyca; w Endymionie jednak zakochała się Selene. [przypis edytorski]

przypadać (daw.) — pasować. [przypis edytorski]

tum ją zobaczył — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: tu ją zobaczyłem. [przypis edytorski]

jakim oni czołem — jak mieli czelność, jak śmieli. [przypis edytorski]

cierpić — dziś: cierpieć. [przypis edytorski]

źrennicy — dziś: źrenicy. [przypis edytorski]

siędę — dziś: siądę. [przypis edytorski]

zdrój — źródło; zdroja: daw. forma D.lp, dziś: zdroju. [przypis edytorski]

sumnienie — dziś: sumienie. [przypis edytorski]

przeznaczeniem spójną z ręką rycerza i (…) zbrodni — spojoną (zespoloną) siłą przeznaczenia. [przypis edytorski]

cycowy — z tkaniny bawełnianej drukowanej w barwne wzory, używanej w dawnej Europie, w XVII-XVIII w.; cyc (z holenderskiego sits): wzorzysta tkanina bawełniana, perkal. [przypis edytorski]

siła (daw.) — dużo, mnóstwo. [przypis edytorski]

łajać — ganić, gniewać się. [przypis edytorski]

mosiędzem (daw. forma) — dziś: mosiądzem. [przypis edytorski]

podczciwa (daw., gw. forma) — poczciwa, tj. zacna, czcigodna. [przypis edytorski]

lepiej mu przypadła (daw.) — bardziej mu pasuje (pasowałaby). [przypis edytorski]

kosy (daw.) — warkocze. [przypis edytorski]

równianka (gw.) — wianek; kwiaty splecione jeden za drugim w sznur. [przypis edytorski]

grabini — hrabini, hrabina. [przypis edytorski]

Była już na grabinię z dawna przeznaczona — chodzi tu o żartobliwą grę słów: grabibi, czyli hrabina, zbliża się dźwiękowo do określenia grabiny, czyli drewna z grabu. [przypis edytorski]

otoczony (…) niby kania od wróblów — otoczony jak kania przez wróble; kania, tu: gatunek drapieżnego ptaka z rodziny jastrzębiowatych. [przypis edytorski]

rosnął — dziś popr.: rósł. [przypis edytorski]

kolasa — kareta. [przypis edytorski]

sumnienia (daw. forma) — dziś: sumienia. [przypis edytorski]

brona (daw.) — brama. [przypis edytorski]

robroniec — zgrubienie od: robron: okrągła suknia dworska z ciężkich tkanin jedwabnych, o konstrukcji kloszowej. [przypis edytorski]

dowodźca — dowódca. [przypis edytorski]

kwokać — narzekać. [przypis edytorski]

by — tu: gdy choćby. [przypis edytorski]

ciupa — ciasne pomieszczenie, więzienie. [przypis edytorski]

kosa (daw.) — warkocz. [przypis edytorski]

tajnymi szlaki dążyli — dziś: dążyli tajnymi szlakami (drogami). [przypis edytorski]

mamka — kobieta, zwykle pochodząca z niższych warstw społecznych, zatrudniana, aby karmiła piersią niemowlę ludzi zamożnych. [przypis edytorski]

bogini niebieska, co na błękity lała drogi mleczne — Hera, bogini niebios, żona Zeusa w mit. gr. [przypis edytorski]

zapieczętowana skrzynia — próba ta przypomina tę, której została poddana Pandora. [przypis edytorski]

pójdź sam (daw.) — chodź tu. [przypis edytorski]

czemu się (…) dwudziestą laty pierwej nie urodził (daw. forma) — czemu się o dwadzieścia lat wcześniej nie urodził. [przypis edytorski]

snycerz — artysta-rzeźbiarz specjalizujący się w rzeźbieniu w drewnie, dawniej również w kamieniu. [przypis edytorski]

czyliż — konstrukcja z partykułą pytającą -li- i partykuła wzmacniającą -ż; inaczej: czy aby, czy może. [przypis edytorski]

przyrodzenie (daw.) — natura. [przypis edytorski]

naprzód — najpierw, początkowo. [przypis edytorski]

karcz — pniak; nadziemna część pnia pozostała po ścięciu drzewa. [przypis edytorski]

sumnieniom (daw. forma) — dziś: sumieniom. [przypis edytorski]

wczora (daw.) — wczoraj. [przypis edytorski]

jeszcze tyle troje (daw.) — jeszcze trzy razy tyle. [przypis edytorski]

Bogdaj — oby; oby Bóg dał. [przypis edytorski]

powszednego — dziś: powszedniego. [przypis edytorski]

najgrawa — naigrywa, wyśmiewa się, szydzi. [przypis edytorski]

mienić (daw.) — zamieniać, przemieniać. [przypis edytorski]

kłaniam uniżenie — formuła pożegnania (właśc. kłaniam się uniżenie); tu: żartobliwie, a nawet ironicznie grzeczna. [przypis edytorski]

stynka — gatunek małej rybki. [przypis edytorski]

chceszli — konstrukcja z partykułą pytającą -li; inaczej: czy chcesz. [przypis edytorski]

król dzwonkowy — figura w kartach do gry. [przypis edytorski]

krole — dziś: królowie. [przypis edytorski]

skoro — szybko, wkrótce. [przypis edytorski]

Na głowie Goplany pokazuje się półksiężyc — Goplana w tej scenie upodabnia się do bóstw kobiecych władających przyrodą; z półksiężycem nad czołem występują Diana oraz Hekate w mit. gr. Postać podobną jak tu Goplana przybiera również Królowa Nocy w Czarodziejskim flecie Mozarta. [przypis edytorski]

przewierzgnęły — przedzierzgnęły, przemieniły. [przypis edytorski]

którąm ja porastał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: którą ja porastałem. [przypis edytorski]

brody zbawić — pozbawić brody. [przypis edytorski]

sioło (daw., gw.) — wieś. [przypis edytorski]

nezabudka — niezabudka; niezapominajka. [przypis edytorski]

szołdra (daw.) — pogardliwie o człowieku; świnia. [przypis edytorski]

brać w rekruty — wcielać do wojska jako żołnierzy poborowych. [przypis edytorski]

puszczać w odkupy — dzierżawić, dawać komuś coś w dzierżawę za okresową opłatą. [przypis edytorski]

wyjęty — tu: stanowiący wyjątek, niepodlegający prawu obowiązującemu pozostałych. [przypis edytorski]

głowa na mnie nie dla znaku — głowę mam nie od parady, tj. umiem myśleć. [przypis edytorski]

Mefistofelowy — należący do Mefistofelesa (jedno z tradycyjnych imion diabła). [przypis edytorski]

będziesz wiózł z kozy — będziesz powoził zaprzęgiem z kozła (rodzaj siedzenia na przedzie powozu). [przypis edytorski]

foryś — pachołek usługujący przy powozie. [przypis edytorski]

pan-em — skrócone: panem jestem. [przypis edytorski]

Ararat — góra, masyw wulkaniczny leżący w centrum Wyżyny Armeńskiej między jeziorami Wan i Sewan; dziś na terytorium Turcji, w pobliżu granicy z Armenią i Iranem. [przypis edytorski]

na cóżem poszła — konstrukcja z ruchomą końcówka czasownika; inaczej: na cóż poszłam, po co poszłam. [przypis edytorski]

żenie (daw. forma) — dziś: żonie. [przypis edytorski]

Anim (…) w złości — skrót od: ani nie jestem w złości; wcale się nie złoszczę. [przypis edytorski]

kieszenię (daw. forma) — dziś B.lp: kieszeń. [przypis edytorski]

graf, grafini — tytuły szlacheckie: hrabia, hrabina. [przypis edytorski]

Trebizonta, właśc. Trapezunt a. Trebizond — cesarstwo, państwo istniejące w l. 1204–1461, powstałe na gruzach Cesarstwa Bizantyjskiego na terenach otaczających miasto Trapezunt (dziś: Trabzon w Turcji), podbite przez imperium osmańskie. [przypis edytorski]

aśćka — zwrot grzecznościowy, skrócone od: waszmościanka, waszmość pani. [przypis edytorski]

mnież odmówicie — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; czy mnie odmówicie, czyż mnie odmówicie. [przypis edytorski]

krajczy, podstoli — w dawnej Polsce nazwy urzędów na dworze, wywodzące się od funkcji pełnionych przy stole królewskim. [przypis edytorski]

czar dolewajcie — dolewajcie napojów do czar (czarek, pucharów). [przypis edytorski]

maszkara — straszydło, potwór. [przypis edytorski]

chrobry — dzielny, waleczny. [przypis edytorski]

acan — zwrot grzecznościowy, skrót od: waszmość pan. [przypis edytorski]

rozhowor (z ukr.) — rozmowa. [przypis edytorski]

służalce — dziś popr. forma lm: służalcy. [przypis edytorski]

zaledwieśmy wjechali — konstrukcja z ruchomą końcówka czasownika; inaczej: zaledwie wjechaliśmy. [przypis edytorski]

samotrzeci — wraz z dwoma towarzyszącymi osobami (w sumie: we trzech). [przypis edytorski]

bałwan — tu: wzburzona fala. [przypis edytorski]

ani państwa pany zechcą chłopianki dzieciom na przyszłość podlegać — ani też panowie (tj. najwyżsi dostojnicy) państwa nie zechcą w przyszłości podlegać potomkom zrodzonym z chłopki (którą Kirkor ma za żonę; jest to jego argument przeciw przyjęciu korony). [przypis edytorski]

kurant — szybki, skoczny taniec. [przypis edytorski]

wrazić — wepchnąć, wcisnąć. [przypis edytorski]

te berło — dziś popr.: to berło. [przypis edytorski]

do wtoru — dziś do wtóru; jako towarzyszące muzyce. [przypis edytorski]

objaśnić — pojaśnić. [przypis edytorski]

krosno — urządzenie do tworzenia tkanin. [przypis edytorski]

że byłem zasnął — daw. konstrukcja czasu zaprzeszłego; że zasnąłem wcześniej. [przypis edytorski]

meszta (z tur.) — pantofel; miękkie, lekkie obuwie bez obcasów. [przypis edytorski]

rozwalina — przepaść, dół. [przypis edytorski]

czy więcej (…) co wyrzucą — czy coś więcej wyrzucą (ujawnią). [przypis edytorski]

wnidą (daw. forma) — wejdą. [przypis edytorski]

by — jakby, niby. [przypis edytorski]

szkaplerz — wierzchnia część habitu mnisiego (płat materiału zakrywający piersi, ramiona i plecy, z otworem na głowę pośrodku); tu w drugim znaczeniu: medalionu z wizerunkiem Matki Boskiej, zastępującego szkaplerz sukienny. [przypis edytorski]

cep — narzędzie do młócenia ziarna, zbudowane z dwóch pałek połączonych rzemieniem lub łańcuchem; tu: miało posłużyć do zatłuczenia niedołężnego bociana. [przypis edytorski]

zawrzeć (daw.) — zamknąć. [przypis edytorski]

otworzone — dziś popr.: otwarte. [przypis edytorski]

Fortuna — rzymska bogini kierująca ludzkim losem; szczęście. [przypis edytorski]

Jazon (mit. gr.) — heros, syn Ajzona, króla Tesalii, przywódca Argonautów w wyprawie po Złote Runo. [przypis edytorski]

mój cały zamek za błysk świecy! — nawiązanie do sławnego cytatu z tragedii Shakespeare'a: „Konia! Królestwo za konia!” [przypis edytorski]

bladnie — dzis: blednie. [przypis edytorski]

wschody (daw.) — dziś: schody. [przypis edytorski]

namówiemy (daw. forma) — dziś: namówimy. [przypis edytorski]

garzec a. garniec — daw. miara objętości ciał płynnych i sypkich, w XIX w. wynosząca ok. 4 litry. [przypis edytorski]

najgrawać się — dziś: naigrywać się; wyśmiewać się, szydzić. [przypis edytorski]

ajer — tatarak. [przypis edytorski]

oczerety — roślina rosnąca nad wodą, szuwary. [przypis edytorski]

hajduk — służący. [przypis edytorski]

równianka — wianek. [przypis edytorski]

z nieznanymi godły (daw. forma) — dziś: z nieznanymi godłami. [przypis edytorski]

tron owładać — zawładnąć tronem. [przypis edytorski]

z orlimi hałasy — tj. z hałasem orlich piór doczepionych do żelaznego stelaża. Były to tzw. skrzydła husarskie, które stanowiły część wyposażenia ciężkiej jazdy polskiej (husarzy), ich rolę stanowiło wywoływanie u przeciwnika przerażenia głośnym świstem piór w czasie szarży. Kirkor jest w dramacie Słowackiego wystylizowany na dzielnego, cnotliwego, walecznego i odważnego Polaka, wyznającego zasady rycerskie, niezłomnie przeciwstawiającego się walczącemu podstępem i kierującemu się nieszlachetnymi pobudkami «żywiołowi niemieckiemu” (uosobionemu przede wszystkim w Kostrynie). W tej scenie występuje ubrany w guście sarmackim, z husarskimi skrzydłami. [przypis edytorski]

gumno — stodoła. [przypis edytorski]

by — jak, jakby. [przypis edytorski]

obroczone — zbroczone, zakrwawione. [przypis edytorski]

brus — kamień szlifierski. [przypis edytorski]

snadnie — łatwo. [przypis edytorski]

czakan, właśc. czekan — toporek osadzony na lasce; tu: daw. pisownia. [przypis edytorski]

szaniec — wał obronny. [przypis edytorski]

umarły wał — wał utworzony z umarłych (poległych w walce z Kirkorem). [przypis edytorski]

kiesa — woreczek do przechowywania pieniędzy, sakiewka. [przypis edytorski]

do siego roku — do przyszłego roku. [przypis edytorski]

hospodyn (ukr.) — pan, władca. [przypis edytorski]

wreście (daw.) — dziś popr.: wreszcie. [przypis edytorski]

miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

tryjumfem — dziś popr.: triumfem. [przypis edytorski]

sędzie — dziś: sędziowie. [przypis edytorski]

Wanda —chodzi o legendarną księżniczkę Wandę, córkę Kraka, znaną z kroniki Wincentego Kadłubka i kroniki wielkopolskiej. [przypis edytorski]

dzwonicy — dziś popr.: dzwonnicy. [przypis edytorski]

pjany — dziś: pijany. [przypis edytorski]

brańcy — jeńcy. [przypis edytorski]

między gęste trupy (daw. forma) — dziś: między gęstymi trupami. [przypis edytorski]

niedosiągnieni — dziś: niedosięgli. [przypis edytorski]

otrawiciel (daw.) — truciciel. [przypis edytorski]

trącane (…) od płynącej rzeki — dziś: trącane przez płynącą rzekę. [przypis edytorski]

Eurotas — rzeka w Grecji. [przypis edytorski]

Orfeusz — w mitologii greckiej muzyk, który zszedł do świata podziemnego prosić Hadesa (w mit. rzym. noszącego imię Plutona) o przywrócenie żonie życia. [przypis edytorski]

Ereb — w mit. gr. najciemniejsza część Hadesu, tj. krainy zmarłych. [przypis edytorski]

ani pogardzać (daw.) — nie pogardzać nawet. [przypis edytorski]

Parki (mit. gr.) — według wierzeń w starożytnej Grecji, boginie odpowiedzialne za los człowieka. [przypis edytorski]

sumnienie — dziś popr.: sumienie. [przypis edytorski]

te córczysko — dziś popr.: to córczysko (forma zgrubienia, tj. augmentatywu). [przypis edytorski]

zaprzało się — wyparło się. [przypis edytorski]

truna (daw.) — trumna. [przypis edytorski]

takiej nieprawości mszczą się okropnie (daw.) — za taką nieprawość mszczą się okropnie. [przypis edytorski]

podług ustaw toru — według prawem wyznaczonego przebiegu sprawy sądowej. [przypis edytorski]

zawarła — zamknęła. [przypis edytorski]

pobożyć się (daw.) — zaklinać się na Boga; przysięgać na Boga. [przypis edytorski]

znój — ciężka praca, trud. [przypis edytorski]

skoropis (daw.) — pisarz, sekretarz zapisujący pismem skróconym żywą mowę. [przypis edytorski]

zaciekając się w rzeczy wydarzonej jądrze — tj. zagłębiając się w dociekania dotyczące sedna wydarzeń. [przypis edytorski]

w trunie — w trumnie. [przypis edytorski]

laur — symbol wybitnych osiągnięć, tak odznaczano w starożytnej Grecji zarówno mistrzów w dziedzinie sportu, jak np. literatury; stąd pochodzi: laureat, czyli uwieńczony laurem. [przypis edytorski]