# Dziewięćdziesiąty trzeci

Stanisława Przybyszewska

mansardowy — przym. od mansarda: pomieszczenie na poddaszu. [przypis edytorski]

Louis Seize — styl w architekturze, meblarstwie i sztuce, który rozwinął się we Francji w czasie panowania Ludwika XVI, tuż przed rewolucją francuską; jego cechą charakterystyczną była prostota konstrukcji. [przypis edytorski]

przecie (daw.) — przecież. [przypis edytorski]

Gossec, François Joseph (1734–1829) — kompozytor francuski, autor licznych popularnych w okresie rewolucji utworów okolicznościowych. [przypis redakcyjny]

Corday, Marie Anne Charlotte de (1768–1793) — młoda Francuzka, która 13 lipca 1793 r. zamordowała czołowego przywódcę radykalnego skrzydła rewolucji, Jean-Paula Marata, i w kilka dni później została zgilotynowana; de La Meuge zestawia ją z biblijną Judytą, która podstępnie zabiła Holofernesa, wodza nieprzyjaciół oblegających jej rodzinne miasto. [przypis redakcyjny]

Holofernes — wg Księgi Judyty naczelny dowódca wojsk asyryjskich króla Nabuchodonozora (Jdt 2,4). Zachwycony pięknością Judyty zapragnął ją posiąść, jednak podczas wspólnej uczty upił się (Jdt 12,16-20), co Judyta wykorzystała i zabiła go (Jdt 13,6-8). [przypis edytorski]

Danton, Georges (1759–1794) — prawnik, mówca, jeden z przywódców rewolucji francuskiej, członek Konwentu, Komuny Paryskiej, jeden z liderów klubu kordelierów; od stycznia 1791 administrator departamentu paryskiego, od grudnia 1791 zastępca prokuratora Komuny Paryża. W 1792 został mianowany ministrem sprawiedliwości i de facto szefem rewolucyjnego rządu, następnie kierował Komitetem Ocalenia Publicznego. Zgilotynowany 5 kwietnia 1794. [przypis edytorski]

lecz on — to znaczy Marat. [przypis redakcyjny]

gotowam — forma skrócona od: gotowa jestem. [przypis edytorski]

Marat, Jean-Paul (1743–1793) — francuski polityk i dziennikarz okresu Rewolucji Francuskiej, bliski współpracownik Robespierre'a i Saint-Justa, jakobin; zabity przez Charlotte Corday z obozu żyrondystów. [przypis edytorski]

wsobne małżeństwo — małżeństwo zawarte między osobami spokrewnionymi ze sobą. [przypis redakcyjny]

piété filiale (fr. ) — miłość synowska. [przypis redakcyjny]

Évrard, Katarzyna, właśc. Simone Évrard (1764–1824) — robotnica, kochanka i oddana opiekunka Marata. [przypis redakcyjny]

à propos (fr.) — przy sposobności, w związku z tematem. [przypis edytorski]

możeś (…) straciła — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: może straciłaś. [przypis edytorski]

Bastylia — paryska twierdza zamieniona na ciężkie więzienie, które, jako symbol ucisku, zostało 14 lipca 1789 r. zdobyte przez lud, a następnie zburzone. [przypis redakcyjny]

Théroigne de Méricourt, Anne-Joseph (1762–1817) — działaczka polityczna związana w okresie rewolucji z ugrupowaniami umiarkowanymi, wychłostana publicznie przez kobiety z ludu 31 maja 1793 r. [przypis redakcyjny]

jakobin — członek lewicowego, rewolucyjnego klubu politycznego działającego w okresie rewolucji francuskiej; przen.: zwolennik rewolucji. [przypis edytorski]

Vive le Roy! (fr.) — Niech żyje król! [przypis edytorski]

kapłon — kastrowany kogut, tuczony na mięso. [przypis edytorski]

westybul — reprezentacyjny przedpokój. [przypis edytorski]

Tuileries, właśc. Pałac Tuileries (fr. Palais des Tuileries) — nieistniejący pałac władców francuskich, położony przy prawym brzegu Sekwany w Paryżu; spłonął w 1871 podczas Komuny Paryskiej. [przypis edytorski]

La Fayette, Marie Joseph de (1757–1834) — francuski polityk, liberał i dowódca wojskowy, uczestnik wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Rewolucji Francuskiej i rewolucji lipcowej; podczas Restauracji należał do liberalnych członków Izby Deputowanych. [przypis edytorski]

przyszli porwać króla, a (…) czekali na La Fayette'a, bo nie śmieli wyjść na rozradowaną ulicę — 28 lutego 1791 r. w paryskim Pałacu Tuileries, siedzibie króla Ludwika XVI, zebrało się kilkuset uzbrojonych w sztylety szlachciców. Według krążących pogłosek zamierzali oni udzielić pomocy w planowanej ucieczce króla z rewolucyjnego Paryża, ale zostali rozbrojeni przez gwardię narodową dowodzoną przez La Fayette'a. [przypis redakcyjny]

terror z sierpnia i września — po obaleniu monarchii i uwięzieniu króla 10 sierpnia 1792 r. nowe władze, w obawie przed wybuchem kontrrewolucji, zaczęły stosować terror i dokonały licznych aresztowań, przede wszystkim wśród arystokracji i księży. Od 2 do 6 września tego samego roku, pod wpływem wieści o klęskach wojennych na froncie z Prusakami, lud paryski wymordował tysiąc kilkuset więźniów politycznych. [przypis redakcyjny]

w sam dzień dziesiątego sierpnia — 10 sierpnia 1792 lud paryski kierowany przez przybyłych do stolicy rewolucjonistów z Marsylii po krwawych walkach zdobył królewski Pałac Tuileries, broniony przez najemnych żołnierzy szwajcarskich. [przypis redakcyjny]

nigdyś (…) nie odsłonił — inaczej: nigdy nie odsłoniłeś (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]

Louis Joseph de Conde, właśc. Louis Joseph de Bourbon Condé (1736–1818) — organizator i dowódca francuskiej armii emigracyjnej na terenie zachodnich Niemiec, walczącej po stronie koalicji z rewolucyjną Francją w latach 1792–1797. [przypis redakcyjny]

wolę być szczerym — dziś popr.: wolę być szczery. [przypis edytorski]

entre nous (fr) — między nami. [przypis redakcyjny]

Konwencja a. Konwent Narodowy — zgromadzenie konstytucyjne wybrane we Francji we wrześniu 1792 r., które formalnie obaliło monarchię, a następnie 22 września proklamowało Republikę. [przypis redakcyjny]

fanfaronada — chełpliwość, przechwalanie się. [przypis edytorski]

Robespierre, Maximilien de (1758–1794) — jeden z przywódców rewolucji francuskiej, czołowa postać klubu jakobinów; Robespierre'a zwykło się uznawać za symbol krwawego terroru i dyktatury rewolucyjnej. [przypis edytorski]

departament Calvados — położony w Normandii, nad kanałem La Manche, więc najbliżej Anglii. [przypis redakcyjny]

demagog — populista; działacz głoszący hasła obliczone na łatwy efekt, chcący pozyskać nieświadomych zwolenników. [przypis edytorski]

przeniesienia siedziby królewskiej do Paryża — 6 października 1789 r., pod naciskiem paryskiego ludu, Ludwik XVI wraz z rodziną przeniósł się z Wersalu do Pałacu Tuileries w Paryżu. [przypis redakcyjny]

sekcje — administracyjne jednostki samorządowe, na które podzielony był Paryż w okresie rewolucji, odgrywały one duża rolę w rozwoju ówczesnych wydarzeń politycznych jako ośrodki działania ugrupowań radykalnych. [przypis redakcyjny]

denuncjacja — doniesienie władzom o popełnieniu przez kogoś wykroczenia. [przypis edytorski]

Żyronda — umiarkowane i kompromisowe ugrupowanie polityczne reprezentujące interesy bogatej burżuazji i kupiectwa, obalone przez jakobinów na przełomie maja i czerwca 1793 r. [przypis redakcyjny]

Komitet Konwencji — Komitet Ocalenia Publicznego powołany 7 kwietnia 1793 r. przez Konwencję jako jej główny organ wykonawczy. Początkowo na czele tego komitetu stał Danton, a następnie od 27 lipca Robespierre. [przypis redakcyjny]

Komuna — zarząd miejski Paryża w okresie rewolucji. Od sierpnia 1792 r. Komuna zajmowała stanowisko radykalne i była inspiratorką wielu podejmowanych wówczas skrajnych posunięć politycznych. [przypis redakcyjny]

zawiesić — tak w rękopisie i maszynopisie autorskim; czyżby lapsus calami zamiast „zaostrzyć”? [przypis redakcyjny]

hieratyczny — pełen patosu, dostojeństwa. [przypis edytorski]

panie Denis — dziś popr.: panie Denisie. [przypis edytorski]

był siedział — forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: siedział wcześniej, uprzednio. [przypis edytorski]

Koblencja — miasto w zachodnich Niemczech, nad rzeką Renem, jeden z głównych ośrodków rojalistycznej, kontrrewolucyjnej emigracji francuskiej. [przypis redakcyjny]

Abbaye — więzienie paryskie, w którym lud 1 września 1792 r. dokonał rzezi więźniów politycznych. [przypis redakcyjny]

Ludwik XV (1710–1774) — król Francji (od 1715) z dynastii Burbonów, prawnuk i następca Ludwika XIV; pod jego rządami podupadła gospodarka i finanse państwa. [przypis edytorski]

odrodczy — zdolny do odrodzenia. [przypis edytorski]

dlań — dla niego. [przypis edytorski]

lecz czy pani nie ciekawa sprawy — dziś popr.: lecz czy pani nie jest ciekawa sprawy. [przypis edytorski]

problemat (daw.) — problem, zagadnienie do rozwiązania. [przypis edytorski]

stopa — anglosaska jednostka długości, ok. 30 cm. [przypis edytorski]

na Placu Grève — na paryskim Placu de Grève (obecnie Plac de l'Hôtel-de-Ville), przed budynkiem ratusza, były wykonywane publiczne egzekucje. [przypis redakcyjny]

nań — na niego. [przypis edytorski]

afektowany — nienaturalny, pretensjonalny. [przypis edytorski]

czapka frygijska — czerwona czapka z opadającym szpicem, noszona przez francuskich rewolucjonistów jako symbol wolności. [przypis redakcyjny]

pika — broń składająca się z długiego drzewca i osadzonego na nim grotu. [przypis edytorski]

sans-culotte (fr., dosł.: bez krótkich spodni) — sankiulota, radykalny rewolucjonista wywodzący się z paryskiego ludu, chodzący w długich, luźnych spodniach w przeciwieństwie do obcisłych, sięgających tylko do kolan spodni warstw uprzywilejowanych. [przypis redakcyjny]

Samson — występujący w Biblii bohater izraelski wyróżniający się nadludzką siłą, której źródło tkwiło w jego długich włosach. [przypis redakcyjny]

ancien régime (fr. ) — dawny ustrój przedrewolucyjnej Francji. [przypis redakcyjny]

Bonaparte, Napoléon (1769–1821) — francuski wojskowy i polityk, głowa I Cesarstwa Francuskiego jako cesarz Francuzów. [przypis edytorski]

cały czarny z wyjątkiem piaskowej kamizelki i pończoch, pozbawiony wszelkich ozdób, o powadze ascetycznej — podczas obrad Stanów Generalnych, otwartych w Paryżu 5 maja 1789 r., przedstawiciele stanu trzeciego, reprezentujący burżuazję i mieszczaństwo, wystąpili w skromnych, czarnych ubraniach, co kontrastowało ze zbytkownymi strojami szlachty i duchowieństwa. [przypis redakcyjny]

kaustyczny — zgryźliwy. [przypis redakcyjny]

Hébert, Jacques-René (1757–1794) — francuski dziennikarz i działacz polityczny okresu rewolucji francuskiej, przywódca radykalnego odłamu deputowanych klubu kordelierów, zwanych hebertystami; zwolennik terroru rewolucyjnego jako narzędzia walki politycznej. Aresztowany z polecenia Maximiliena Robespierre'a, został skazany i zgilotynowany w Paryżu w 1794. [przypis edytorski]

ciżba — tłum. [przypis edytorski]

markiz de Favras — markiz Thomas de Favras (1744–1790) został powieszony za udział przy organizowaniu ucieczki króla Ludwika XVI z rewolucyjnego Paryża. [przypis redakcyjny]

hrabia Prowansji (1755–1824) — brat króla Ludwika XVI, od 1791 r. przebywał za granicą jako przywódca walczącej z rewolucją francuskiej emigracji, w roku 1814 został królem Francji jako Ludwik XVIII. [przypis redakcyjny]

katalepsja — odrętwienie. [przypis edytorski]

konferencja w Pillnitz — w sierpniu 1791 r. cesarz austriacki Leopold II i król pruski Fryderyk Wilhelm II podpisali w miejscowości Pillnitz (obecnie dzielnica Drezna) wspólną deklarację w obronie Ludwika XVI. [przypis redakcyjny]

posmakował kwas siarkowy — dziś popr.: posmakował kwasu siarkowego. [przypis edytorski]

corpus delicti (łac.) — dowód rzeczowy potwierdzający dokonanie przestępstwa. [przypis edytorski]

Trybunał Rewolucyjny — sąd doraźny przeznaczony do karania przeciwników politycznych, utworzony w Paryżu 10 marca 1793 r. Wydawane przez Trybunał w olbrzymich ilościach wyroki śmierci nie podlegały apelacji ani kasacji i były wykonywane w ciągu dwudziestu czterech godzin. [przypis redakcyjny]

na Placu Ludwika XV — na Placu Ludwika XV, przemianowanym w okresie rewolucji na Plac Rewolucji, a później na Plac Zgody (Place de la Concorde), były wykonywane podczas rewolucji publiczne egzekucje, m.in. na tym placu 21 stycznia 1793 r. został ścięty Ludwik XVI. [przypis redakcyjny]

taburet (daw.) — taboret. [przypis edytorski]

seraficzny — anielski. [przypis edytorski]

lever królewskie (fr.: lever du roi) — uroczysty ceremoniał dworski związany z porannym wstawaniem króla z łóżka. [przypis redakcyjny]

gotóweś — skrót od: gotów jesteś. [przypis edytorski]

fatydyczne (z łac. ) — złowieszcze. [przypis redakcyjny]

zrazu (daw.) — początkowo. [przypis edytorski]

dobrał słów — dziś popr.: dobrał słowa. [przypis edytorski]

Semper aliquid haeret (łac.) — szkalujcie śmiało, zawsze coś z tego przylgnie. [przypis redakcyjny]

pożyczył swego pokoju — dziś popr.: pożyczył swój pokój. [przypis edytorski]

w ciemnej celi tymczasowej w Luxembourgu — Pałac Luksemburski (fr. Palais du Luxembourg) w Paryżu został w czasie rewolucji przekształcony na tymczasowe więzienie. [przypis redakcyjny]

Mirabeau, Honoré Gabriel de (1749–1791) — hrabia, aktywny działacz polityczny w początkowym okresie rewolucji francuskiej, zwolennik monarchii konstytucyjnej i przeciwnik radykalnych przeobrażeń społecznych. Przekupywany przez dwór królewski, prowadził skrycie działalność kontrrewolucyjną. [przypis redakcyjny]

Pierre Brissot de Warville, właśc. Jacques Pierre Brissot de Warville (1754–1793) — przywódca żyrondystów w Konwencji, po dojściu do władzy jakobinów skazany na śmierć i zgilotynowany. [przypis redakcyjny]

Dumouriez, Charles François (1739–1823) — generał, dowódca armii francuskiej podczas wojny z Austrią i Prusami w latach 1792–1793. W kwietniu 1793 r., po nieudanej próbie przeprowadzenia kontrrewolucyjnego zamachu stanu, przeszedł na stronę Austriaków. [przypis redakcyjny]

dyspensacja (daw.) — dyspensa. [przypis edytorski]

skon — śmierć, zgon. [przypis edytorski]

czemże (daw.) — czymże. [przypis edytorski]