Date: 2025-08-22T00:00:00+00:00
Publisher: Fundacja Wolne Lektury

Prosper Mérimée

Tamango

tłum. Tadeusz Boy-Żeleński

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-8342-0

Tamango

1. Strona tytułowa
2. Spis treści
3. Początek utworu
4. Przypisy
5. Wesprzyj Wolne Lektury
6. Strona redakcyjna

Tamango

Kapitan Ledoux był to dobry marynarz. Zaczął od prostego majtka, później został zastępcą sternika. W bitwie pod Trafalgarem[1] odłam drzewa strzaskał mu lewą rękę; amputowano mu ją, po czym odprawiono go z dobrym świadectwem. Ale spoczynek nie odpowiadał mu zgoła, toteż gdy nastręczyła się sposobność, objął służbę w charakterze podporucznika na pokładzie korsarskiego statku. Pieniądze uzyskane z paru wypraw pozwoliły mu zaopatrzyć się w książki i poznać teorię żeglugi, której praktykę znał już doskonale. Z czasem został kapitanem statku korsarskiego o trzech armatach i sześćdziesięciu ludziach załogi, a żeglarze z Jersey[2] chowają jeszcze pamięć jego sprawek. Pokój[3] zmartwił go bardzo. Uciułał w czasie wojny mająteczek, który spodziewał się pomnożyć kosztem Anglików. Z musu ofiarował swoje usługi spokojnym kupcom, że zaś znany był jako człowiek śmiały i doświadczony, powierzono mu bez trudu okręt. Kiedy zabroniono handlu Murzynami[4] i kiedy, aby go uprawiać, trzeba było oszukać nie tylko czujność celników francuskich, co nie było zbyt trudne, ale także, co było bardzo ryzykowne, wymknąć się krążownikom angielskim[5], kapitan Ledoux stał się szacownym człowiekiem dla handlarzy hebanu[6].

Kapitan Ledoux różnił się bardzo od większości marynarzy, którzy jak on długo trawili życie na podrzędnych stanowiskach: nie miał tego głębokiego wstrętu do innowacji ani tego ducha rutyny, który tacy ludzie zachowują często na wyższych stopniach. Kapitan Ledoux, przeciwnie, pierwszy doradzał swemu przedsiębiorcy wprowadzenie żelaznych skrzyń na wodę. Na jego statku kajdany i łańcuchy, których zapas znajduje się na każdym okręcie „murzyńskim”, były sporządzone wedle nowego systemu i starannie lakierowane dla zabezpieczenia przed rdzą. Ale najwięcej czci u handlarzy niewolników przyniosła mu dokonana pod jego kierunkiem budowa brygu[7] przeznaczonego do tego handlu. Był to lekki żaglowiec, smukły, długi jak okręt wojenny, a mimo to zdolny pomieścić bardzo znaczną ilość czarnych. Nazwał go „Nadzieja”. Zarządził, aby przestrzeń pod pokładem, wąska i ciasna, miała jedynie trzy stopy[8] i cztery cale[9] wysokości, twierdząc, że ten wymiar pozwala niewolnikom normalnego wzrostu wygodnie siedzieć; a po cóż im wstawać? „Skoro przybędą do kolonii — powiadał Ledoux — wystoją się aż nadto!”

Czarni, oparci plecami o ściany okrętu, w dwóch równoległych szeregach, zostawiali pośrodku wolną przestrzeń, która na wszystkich innych murzyńskich statkach służy jedynie do komunikacji. Ledoux wpadł na myśl, aby pomieścić w tej przestrzeni Murzynów, ułożonych prostopadle do tamtych. W ten sposób statek jego mieścił o jaki dziesiątek Murzynów więcej niż inny tej samej pojemności. Od biedy można by natłoczyć ich jeszcze więcej, ale trzeba być ludzkim i zostawić Murzynowi przynajmniej pięć stóp wzdłuż, a dwie wszerz, aby mógł się swobodnie poruszać w czasie podróży trwającej do sześciu tygodni i dłużej. „Ostatecznie — powiadał Ledoux do swego przedsiębiorcy, aby usprawiedliwić to humanitarne zarządzenie — Murzyni to są też ludzie, jak i biali”.

„Nadzieja” wyruszyła z Nantes[10] w piątek, jak to później zauważyli ludzie przesądni. Inspektorzy, którzy starannie rewidują statki, nie zauważyli sześciu wielkich skrzyń wypełnionych łańcuchami i kajdanami. Nie zdziwił ich również olbrzymi zapas wody, jaki musiała dźwigać „Nadzieja”, która wedle swych papierów udawała się do Senegalu[11] dla handlu drzewem i kością słoniową. Przeprawa nie jest zbyt długa, to prawda, ale przezorność nie może zaszkodzić. Gdyby tak zaskoczyła statek cisza morska, cóż by się poczęło bez wody?

„Nadzieja” ruszyła tedy w piątek, dobrze wyekwipowana i zaopatrzona we wszystko. Ledoux byłby może pragnął silniejszych masztów; mimo to, dopóki dowodził statkiem, nie miał powodu do narzekań. Szczęśliwie i szybko zapłynął aż do brzegów Afryki. Zarzucił kotwicę w rzece Joala (o ile się nie mylę), w chwili gdy krążowniki angielskie zostawiły tę okolicę bez dozoru. Natychmiast miejscowi faktorzy[12] zjawili się na pokładzie. Chwila była niezwykle pomyślna: Tamango, słynny wojownik i handlarz ludźmi, przywiódł na brzeg wielką liczbę niewolników i wyzbywał się ich po umiarkowanej cenie, jak człowiek, który czuje w sobie moc i środki rychłego zaopatrzenia rynku, skoro zbraknie towaru.

Kapitan Ledoux wsiadł do szalupy i udał się do Tamanga. Zastał go w słomianej chacie, którą wzniesiono mu naprędce, w towarzystwie dwóch żon i kilku podrzędnych kupców i poganiaczy. Tamango wystroił się na przyjęcie białego kapitana. Ubrany był w stary niebieski mundur, posiadający jeszcze wyłogi kaprala, ale na każdym ramieniu wisiały po dwa złote epolety przytroczone do jednego guzika i kołyszące się jeden z przodu, a drugi z tyłu. Ponieważ nie miał koszuli, a mundur był nieco kusy na jego wzrost, między białymi wywiniętymi połami munduru a kalesonami można było zauważyć duży kawał czarnej skóry, podobny do szerokiego pasa. Wielka kawaleryjska szabla wisiała u boku na sznurku; w ręku trzymał piękną angielską dubeltówkę. Tak wyekwipowany, wojownik afrykański sądził, iż przewyższa elegancją najwykwintniejszego paryskiego lub londyńskiego dandysa[13].

Kapitan Ledoux patrzył na niego jakiś czas w milczeniu, podczas gdy Tamango, prostując się jak grenadier[14] defilujący przed cudzoziemskim generałem, cieszył się wrażeniem, które, jak sądził, uczynił na białym człowieku. Ledoux, przyjrzawszy mu się okiem znawcy, obrócił się do towarzyszącego mu oficera i rzekł:

— Oto chwat, którego sprzedałbym co najmniej za tysiąc talarów[15], gdybym go dowiózł zdrowo i cało na Martynikę[16].

Usiedli; majtek, który znał nieco język wolofski[17], służył za tłumacza. Po wymianie grzeczności chłopiec okrętowy przyniósł kosz butelek wódki. Wypito, po czym kapitan, chcąc wprawić Tamanga w dobry humor, ofiarował mu ładny mosiężny rożek na proch, ozdobiony portretem Napoleona. Podarek ten spotkał się z wdzięcznym przyjęciem, po czym wszyscy wyszli z chaty, siedli w cieniu naprzeciw baterii wódek i Tamango dał znak, aby sprowadzono niewolników, których miał na sprzedaż.

Zjawili się długim sznurem, przygięci znużeniem i strachem, z szyjami w widłach długich przeszło na sześć stóp, a których końce spojone były na karku poprzecznym kawałkiem drzewa. Kiedy się otwiera pochód, dozorca bierze na ramię rękojeść wideł pierwszego niewolnika, ten ujmuje widły drugiego idącego tuż za nim, drugi trzeciego itd. Gdy przychodzi moment postoju, przodownik wbija w ziemię rękojeść wideł i cały łańcuch zatrzymuje się. Każdy pojmie, że nie sposób myśleć o ucieczce, kiedy się dźwiga u szyi drąg sześciostopowy.

Przy każdym niewolniku, który przechodził, kapitan wzruszał ramionami, znajdując[18], że mężczyźni są wątli, kobiety zbyt stare lub zbyt młode, i skarżył się na zwyrodnienie czarnej rasy.

— Wszystko się degeneruje — mówił — dawniej było zupełnie inaczej. Kobiety miały po pięć stóp sześć cali, a czterech mężczyzn obróciłoby kołowrót u fregaty, aby podnieść największą kotwicę.

Mimo to, wciąż krytykując, wybrał na początek partię czarnych z najsilniejszych i najpiękniejszych. Za tych może zapłacić po zwykłej cenie, ale co się tyczy innych, żądał znacznego opustu. Tamango ze swej strony bronił swoich interesów, zachwalał towar, prawił[19] o nieurodzaju na ludzi i o niebezpieczeństwach tego handlu. W konkluzji oznaczył cenę, nie wiem już jaką, za niewolników, których biały kapitan godził się wziąć na pokład.

Skoro tłumacz przełożył na francuski propozycje Tamanga, Ledoux omal nie przewrócił się na wznak ze zdumienia i oburzenia; po czym wypluwając przez zęby okropne przekleństwo, wstał, niby to chcąc zerwać wszelkie targi z tak szalonym człowiekiem. Wówczas Tamango zatrzymał go; z trudem zdołał go posadzić z powrotem. Otwarto świeżą butelkę i dyskusja wszczęła się na nowo. Tym razem z kolei czarny uważał, iż propozycje białego są szalone i niedorzeczne. Krzyczano, sprzeczano się długo, wypito moc wódki, ale wódka wywierała bardzo różne działanie na obie strony. Im więcej Francuz pił, tym bardziej uszczuplał swoją ofertę; im bardziej Afrykańczyk pił, tym więcej ustępował ze swoich pretensji. W ten sposób przy końcu koszyka doszli do porozumienia. Tanie bawełniane materie, proch, krzesiwo[20], trzy baryłki wódki, pięćdziesiąt licho naprawionych strzelb dano w zamian za stu sześćdziesięciu niewolników. Aby uświęcić umowę, kapitan uderzył w dłoń kompletnie pijanego Murzyna, po czym natychmiast oddano niewolników francuskim majtkom, którzy co rychlej zdjęli im widły drewniane, aby im włożyć obręcze i kajdany żelazne, co świadczy dowodnie o wyższości cywilizacji europejskiej.

Pozostało jeszcze jakich trzydziestu niewolników. Były to dzieci, starcy, słabe kobiety. Okręt był pełny.

Tamango, który nie wiedział, co robić z tymi odpadkami, ofiarował je kapitanowi po butelce wódki za sztukę. Propozycja była kusząca. Ledoux przypomniał sobie, że na przedstawieniu Nieszporów sycylijskich[21] w Nantes widział, jak sporo tęgich i grubych ludzi wchodziło do sali już pełnej, a mimo to zmieścili się dzięki ściśliwości ciał ludzkich. Z trzydziestu niewolników wziął dwudziestu najsmuklejszych.

Wówczas Tamango zażądał jedynie po kieliszku wódki za każdego z dziesięciu pozostałych. Ledoux zastanowił się, że dzieci płacą i zajmują jedynie pół miejsca w dyliżansie. Wziął więc troje dzieci, ale oświadczył, że nie chce już ani jednego Murzyna. Tamango, widząc, że mu zostało jeszcze siedmiu niewolników na karku, chwycił fuzję i złożył się do pierwszej z brzegu kobiety: była to matka trojga dzieci.

— Kup — rzekł do białego — albo ją zabiję. Kieliszek wódki, albo strzelam.

— Cóż ty, u licha, chcesz, abym z nią począł? — odparł Ledoux.

Tamango dał ognia, niewolnica padła martwa.

— Dalej, drugi! — wykrzyknął Tamango, mierząc do zgrzybiałego starca. — Kieliszek wódki albo...

Jedna z żon trąciła go w ramię i strzał chybił. W starcu, którego Tamango miał zabić, poznała czarownika, który jej przepowiedział, że będzie królową.

Tamango, którego wódka rozwścieczyła, wpadł w szał, widząc, iż ktoś przeciwstawia się jego woli. Uderzył brutalnie żonę kolbą i zwrócił się do Ledoux:

— Masz — rzekł — daję ci tę kobietę.

Była ładna. Ledoux przyjrzał się jej z uśmiechem, po czym wziął ją za rękę:

— Znajdzie się dla niej pomieszczenie — rzekł.

Tłumacz był to ludzki człowiek. Dał Tamangowi tekturową tabakierkę i zażądał w zamian sześciu pozostałych niewolników. Oswobodził ich z wideł i pozwolił im iść, gdzie im się spodoba. Natychmiast rozbiegli się w różne strony, wielce zakłopotani powrotem do ojczyzny leżącej o dwieście mil[22] od brzegu.

Tymczasem kapitan pożegnał się Tamangiem i zajął się co rychlej ładowaniem towaru. Nie było bezpiecznie zostawać długo w ujściu rzeki. Krążowniki mogły się zjawić, toteż postanowił odjechać nazajutrz. Co się tyczy Tamanga, ten ułożył się na trawie, w cieniu, i zasnął odurzony wódką.

Kiedy się obudził, statek rozwinął już żagle i płynął w dół rzeki. Tamango, z głową jeszcze ciężką od wczorajszej pijatyki, zażądał żony swej, Aiszy. Odpowiedziano mu, że miała nieszczęście popaść w jego niełaskę i że ją darował białemu kapitanowi, który zabrał ją na okręt. Na tę wiadomość Tamango, osłupiały, zaczął się bić po głowie, następnie chwycił fuzję i — ponieważ rzeka robiła kilka zakrętów, nim miała utonąć w morzu — pobiegł najkrótszą drogą w stronę przystani odległej o pół mili od ujścia. Tam spodziewał się znaleźć łódkę, którą będzie mógł dotrzeć do statku posuwającego się wolno krętym łożyskiem. Nie omylił się: w istocie miał czas skoczyć na łódkę i dobić do okrętu.

Ledoux zdumiał się, widząc go, a bardziej jeszcze słysząc żądanie zwrotu żony.

— Co darowane, to darowane — odparł.

I odwrócił się do niego plecami.

Czarny nalegał, ofiarując się zwrócić część przedmiotów, które otrzymał w zamian za niewolników. Kapitan zaczął się śmiać; oświadczył, że Aisza to bardzo dobra kobiecina i że pragnie ją zatrzymać. Wówczas Tamango wylał strumienie łez i zaczął wydawać przerażające krzyki boleści, jak nieszczęśnik poddający się operacji chirurgicznej. To tarzał się po pokładzie, wołając swą Aiszę, to tłukł głową o deski, jak gdyby chcąc się zabić. Kapitan, wciąż niewzruszony, pokazywał mu rzekę, dając znaki, że czas mu wracać, ale Tamango zaciekł się. Posunął się tak daleko, iż ofiarował swoje złote epolety, fuzję i szablę. Wszystko na próżno.

Podczas tej sceny porucznik „Nadziei” rzekł do kapitana:

— Umarło nam tej nocy trzech niewolników, jest miejsce. Czemu nie mielibyśmy wziąć tego draba, który sam jeden więcej jest wart niż ci trzej zmarli?

Ledoux zastanowił się, że Tamanga można by sprzedać za dobrych tysiąc talarów; że ta podróż, zapowiadająca się bardzo zyskownie, będzie prawdopodobnie ostatnią jego wyprawą; że posiada już majątek i że skoro poniecha handlu niewolnikami, mało mu zależy na tym, czy zostawi w Gwinei[23] dobrą czy złą reputację. Zresztą brzeg był pusty, a wojownik afrykański był na jego łasce. Chodziło już tylko o to, aby mu odebrać broń; niebezpiecznie byłoby targnąć się na niego, póki był jeszcze uzbrojony. Ledoux poprosił go tedy o strzelbę, jakby dla obejrzenia i upewnienia się, czy jest warta tyle co piękna Aisza. Próbując kurków, strącił od niechcenia proch z zapału. Porucznik znowuż zajął się szablą. I skoro tak rozbroili Tamanga, dwaj tędzy[24] majtkowie rzucili się na niego, przewrócili go na grzbiet i silili się spętać sznurem. Czarny stawiał iście bohaterski opór. Otrząsnąwszy się z pierwszego zdumienia, mimo niższości swej pozycji długo walczył przeciw dwóm majtkom. Dzięki swej niezwykłej sile zdołał się podnieść. Uderzeniem pięści powalił człowieka, który go trzymał za kark, zostawił szmat ubrania w rękach drugiego majtka i rzucił się jak wściekły na porucznika, aby mu wydrzeć szablę. Ten ciął go w głowę, zadając mu ranę szeroką, ale płytką. Tamango upadł po raz drugi. Natychmiast spętano mu ręce i nogi. Bronił się, wydając wściekłe okrzyki i miotając się jak dzik ujęty w sieci, ale kiedy ujrzał, że wszelki opór jest daremny, zamknął oczy i leżał zupełnie bez ruchu. Jedynie silny i szybki oddech dowodził, że jeszcze żyje.

— Do paralusza![25] — wykrzyknął kapitan Ledoux. — Czarni, których nam sprzedał, uśmieją się serdecznie, widząc go w niewoli. Tym razem uznają pewnie, że istnieje Opatrzność.

Tymczasem biedny Tamango krwawił silnie. Miłosierny tłumacz, który poprzedniego dnia ocalił życie sześciu niewolnikom, zbliżył się do niego, opatrzył ranę i wyrzekł parę słów pociechy. Co mógł mu powiedzieć, nie wiem. Murzyn leżał nieruchomo jak trup. Dwaj majtkowie musieli go zanieść jak tobół pod pokład, na miejsce, które mu było przeznaczone. Przez dwa dni nie chciał pić ani jeść, ledwie że otwierał oczy. Towarzysze niewoli, niegdyś jego jeńcy, ujrzeli go z tępym zdumieniem. Lęk, który budził w nich jeszcze, był tak wielki, że żaden nie ośmielił się urągać niedoli tego, który był sprawcą ich własnej.

Mając życzliwy wiatr od lądu, okręt oddalał się szybko od brzegów Afryki. Nie lękając się już angielskich krążowników, kapitan myślał jedynie o olbrzymim zysku czekającym go w koloniach, dokąd się kierował. Jego „heban” chował się bez uszczerbków. Żadnych zaraźliwych chorób. Dwunastu czarnych jedynie, i to najsłabszych, umarło z gorąca: drobnostka. Iżby jego towar ludzki jak najmniej ucierpiał od trudów podróży, kapitan dawał baczenie, aby codziennie wyprowadzano niewolników na pokład. Kolejno trzecia część tych nieszczęśników miała swoją godzinę celem uczynienia zapasów powietrza na całą dobę. Część załogi pilnowała ich, uzbrojona od stóp do głów z obawy buntu; zresztą nigdy nie zdejmowano im zupełnie kajdan. Czasem majtek jakiś, umiejący grać na skrzypcach, raczył ich koncertem. Ciekawe było wówczas widzieć, jak wszystkie te czarne twarze obracały się ku grajkowi, traciły stopniowo swój wyraz tępej rozpaczy, śmiały się szerokim śmiechem i klaskały w ręce o ile łańcuchy na to pozwoliły. Ruch jest dobry dla zdrowia, toteż jednym ze zbawiennych obyczajów kapitana Ledoux było kazać często tańczyć swoim niewolnikom, tak jak się każe wierzgać koniom załadowanym na długą przeprawę.

— Dalej, dzieci, dalej, bawcie się — mówił kapitan gromkim głosem, strzelając równocześnie z olbrzymiego pocztowego bata.

I biedni Murzyni zaczynali skakać i tańczyć.

Jakiś czas rana Tamanga trzymała go pod pokładem. Ukazał się wreszcie na pomoście; w pierwszej chwili, podnosząc z dumą głowę wśród trwożnej ciżby niewolników, objął smutnym, ale spokojnym rzutem oka olbrzymią przestrzeń wody, która otaczała statek, następnie położył się, lub raczej osunął się na pokład, nie troszcząc się nawet o ułożenie kajdan tak, aby go mniej uwierały. Ledoux, siedząc w tyle okrętu, palił spokojnie fajkę. Obok niego Aisza, bez kajdan, ubrana w niebieską bawełnianą sukienkę, w ładnych skórkowych pantofelkach, trzymając tacę z napojami, była gotowa nalać na skinięcie swego władcy. Widoczne było, że spełnia wysokie funkcje przy osobie kapitana. Jeden z czarnych, który nienawidził Tamanga, dał mu znak, aby spojrzał w tę stronę. Tamango zwrócił głowę, spostrzegł Aiszę, wydał krzyk i zrywając się gwałtownie, pobiegł na tył okrętu, nim majtkowie pełniący straż zdołali się sprzeciwić tak potwornemu naruszeniu dyscypliny morskiej.

— Aiszo! — krzyknął grzmiącym głosem (tu Aisza wydała krzyk przerażenia). — Czy ty myślisz, że w krainie białych nie ma Mama-Jumbo?

Już majtkowie nadbiegli z podniesionymi kijami, ale Tamango, skrzyżowawszy ręce i jakby otępiały, wracał spokojnie na swoje miejsce, podczas gdy Aisza, zalewając się łzami, jak gdyby skamieniała pod wpływem tych tajemniczych słów.

Tłumacz wyjaśnił, co to jest ów straszliwy Mama-Jumbo, którego samo imię budzi tyle grozy.

— To taki murzyński straszak — mówił. — Kiedy mąż boi się, aby mu żona nie robiła tego, co robi wiele żon we Francji, jak i w Afryce, grozi jej przyjściem Mama-Jumbo. Ja, jak tu stoję, widziałem Mama-Jumbo i przejrzałem sztuczkę, ale czarni... to takie głupie, nie rozumieją nic. Wyobraźcie sobie, że jednego wieczora, podczas gdy kobiety zabawiają się tańcem — folgar, jak się mówi w ich gwarze — naraz z ciemnego i gęstego lasku rozlega się dziwna muzyka, mimo że nie widzi się żadnego grajka, jako że wszyscy ukryci są w lasku. Były tam flety trzcinowe, drewniane bębenki, balafo[26] i gitary sporządzone z przeciętych kalabas[27]. Wszystko to grało melodię zdolną ściągnąć diabłów na ziemię. Zaledwie kobiety usłyszą tę melodię, zaczynają drżeć, chcą uciekać, ale mężowie zatrzymują je. Wiedzą biedaczki dobrze, co je czeka! Naraz wychodzi z lasku duża biała postać, wysoka jak maszt okrętowy, z głową wielką jak ceber[28], oczami jak talerze i gębą jak paszcza diabelska, ziejącą ogniem. Szła wolno, wolno, uszła nie więcej niż sto kroków od lasku. Kobiety wołały: „Mama-Jumbo! Mama-Jumbo!” i ryczały jak opętane. Wówczas mężowie do nich: „Mówcie, szelmy, mówcie, jakeście się sprawiały; jeśli skłamiecie, Mama-Jumbo pożre was żywcem”. Ta i owa była tak głupia, że się przyznała, i wówczas mąż zbił ją na kwaśne jabłko.

— A cóż to była ta biała postać, ten Mama-Jumbo? — spytał kapitan.

— To był jakiś frant[29], ustrojony w wielkie białe prześcieradło, mający zamiast głowy dużą, pustą dynię ze świecą w środku, na wielkim kiju. Ot i cały figiel; nie trzeba wiele sprytu, aby wywieść w pole czarnych. Bądź co bądź, to dobry wynalazek, Mama-Jumbo, i chciałbym bardzo, aby moja żona w niego wierzyła.

— Co do mojej — rzekł Ledoux — jeżeli się nie obawia Mama-Jumbo, obawia się imć pana Batoga; wie dobrze, jakbym ją urządził, gdyby mi wypłatała jakiego figla. My, w rodzinie Ledoux, nie jesteśmy zbyt cierpliwi; mimo że mam tylko jedną garść, potrafię nią jeszcze utrzymać jedną dziewkę. Co do tego hultaja, który prawi o Mama-Jumbo, powiedzcie mu, aby się zachowywał przyzwoicie i aby nie straszył tej panienki, inaczej wygarbuję mu skórę tak, że z czarnej zrobi się czerwona niby surowy rostbef[30].

To rzekłszy, kapitan zeszedł do kajuty, zawołał Aiszę i starał się ją pocieszyć, ale ani pieszczoty, ani uderzenia nawet (człowiek traci w końcu cierpliwość!) nie zdołały obłaskawić pięknej Murzynki. Strumienie łez płynęły z jej oczu. Kapitan wrócił na pokład zły i połajał służbowego oficera za obrót statku, jaki właśnie zarządził.

W nocy, kiedy prawie cała załoga spała głębokim snem, majtkowie pełniący straż usłyszeli najpierw poważny, uroczysty, posępny śpiew wychodzący spod pokładu, następnie zaś przeszywający krzyk kobiecy. Tuż potem rozległ się na cały statek gruby głos kapitana, ziający klątwami i groźbą, oraz świst jego straszliwego bata. W chwilę później zaległa cisza. Nazajutrz Tamango ukazał się na pokładzie z rozciętą twarzą, ale z postawą równie dumną, równie nieugiętą jak wprzódy.

Ledwie Aisza go ujrzała, porzuciła ławkę na tyle statku, gdzie siedziała obok kapitana, podbiegła szybko do Tamanga, klękła przed nim i rzekła z akcentem skupionej rozpaczy:

— Przebacz mi, Tamango, przebacz mi!

Tamango patrzył na nią bystro przez minutę, po czym, zauważywszy, że tłumacz jest daleko, rzekł:

— Piłkę!

I położył się na pokładzie, obracając się plecami do Aiszy.

Kapitan złajał ją ostro, dał jej nawet kilka policzków i zabronił jej odzywać się do eks-małżonka, ale nie postało mu w głowie domyślać się znaczenia krótkich słów, które wymienili. Nie pytał też o nic w tym przedmiocie.

Tymczasem Tamango, zamknięty z innymi niewolnikami, zagrzewał ich we dnie i w nocy do bohaterskiego wysiłku dla odzyskania wolności. Przedstawiał im, jak niewielka jest liczba białych, zwracał uwagę na rosnące niedbalstwo straży; po czym, nie wypowiadając się zupełnie jasno, natrącał[31], iż potrafi ich odwieźć do ojczyzny, wychwalał swoją biegłość w sztukach tajemnych, zażywających wielkiej czci u dzikich, i groził pomstą diabła tym, którzy by się wzbraniali mu pomagać w jego przedsięwzięciu. Mówiąc, posługiwał się narzeczem, które rozumiała większość niewolników, a którym tłumacz nie władał. Reputacja mówcy, którego ci niewolnicy nawykli lękać się i słuchać, wspomagała cudownie jego wymowę. Czarni nalegali na niego, aby oznaczył dzień wyzwolenia, o wiele wcześniej nawet, niż on się czuł na siłach o nie pokusić. Odpowiedział sprzysiężonym mglisto, że czas jeszcze nie nadszedł i że diabeł, który pojawia mu się we śnie, nie powiadomił go jeszcze, ale że powinni być gotowi na pierwszy sygnał. Tymczasem nie zaniedbywał żadnej okazji doświadczania czujności straży. Jednego razu majtek, gapiąc się na stado latających ryb, zostawił fuzję opartą o parapet. Tamango wziął fuzję i zaczął nią obracać, komiczną gestykulacją naśladując ruchy majtków odbywających ćwiczenia. Odebrano mu po chwili fuzję, ale przekonał się, że może dotknąć broni, nie budząc natychmiastowego podejrzenia; kiedy zaś przyjdzie czas, aby się nią posłużyć, śmiały byłby, który mu ją chciał wydrzeć z dłoni!

Jednego dnia Aisza rzuciła mu kawałek suchara, dając znak, który on jeden zrozumiał. Suchar zawierał małą piłkę: od tego to narzędzia zależało powodzenie spisku. Tamango nie pokazał piłki towarzyszom, ale kiedy przyszła noc, zaczął mruczeć niezrozumiałe słowa, którym towarzyszyły dziwaczne gesty. Słysząc jego mamrotanie i odmiany głosu, można by rzec, iż prowadzi ożywioną rozmowę z niewidzialną osobą. Wszyscy niewolnicy drżeli, nie wątpiąc, że diabeł znajduje się w tej chwili wśród nich. Tamango położył koniec tej scenie, wydając krzyk radości.

— Towarzysze — zawołał — duch, którego zaklinałem, udzielił mi wreszcie tego, co mi przyrzekł; mam w rękach narzędzie naszego oswobodzenia. Teraz trzeba wam jedynie nieco odwagi, a będziecie wolni.

Dał dotknąć piłki swoim sąsiadom i sztuczka, mimo że tak gruba[32], znalazła wiarę w jeszcze grubszych umysłach.

Po długim oczekiwaniu nadszedł wielki dzień zemsty i wolności. Sprzysiężeni, związani uroczystą przysięgą, ustalili po dojrzałej naradzie plan. Najśmielsi, z Tamangiem na czele, mieli, skoro się znajdą na pokładzie, owładnąć bronią swoich stróżów; inni pobiegną do kajuty kapitana, aby zagarnąć strzelby, które tam znajdą. Ci, którzy zdołali przepiłować kajdany, mieli rozpocząć atak, ale mimo wytrwałej pracy wielu nocy większość niewolników niezdolna była jeszcze wziąć czynnego udziału w zamachu. Toteż trzej silni Murzyni mieli za zadanie zgładzić człowieka noszącego w kieszeni klucze od kajdan i oswobodzić skutych natychmiast towarzyszy.

Tego dnia, kapitan Ledoux był w wyśmienitym humorze; wbrew zwyczajowi ułaskawił chłopca okrętowego, który zasłużył na chłostę. Pochwalił służbowego oficera za manewrowanie statkiem, oświadczył, że na Martynice, dokąd mieli zawinąć niebawem, każdy otrzyma gratyfikację. Wszyscy majtkowie, kołysani tak lubą[33] myślą, czynili już w głowie użytek z tej gratyfikacji. Marzyli o wódce i o kobietach, kiedy wprowadzono na pokład Tamanga i innych sprzysiężonych.

Z wielkim staraniem przepiłowali swoje kajdany tak, aby nie było widać, że są przecięte, a zarazem tak, aby najmniejszy wysiłek zdolny był je skruszyć. Zresztą dzwonili nimi tak dzielnie, iż słysząc, można by myśleć, że dźwigają podwójny ciężar. Nawdychawszy się przez chwilę powietrza, wzięli się wszyscy za ręce i zaczęli tańczyć, podczas gdy Tamango zaintonował wojenny hymn swego rodu[34], który śpiewał niegdyś, idąc do bitwy. Taniec trwał jakiś czas, po czym Tamango, jak gdyby wyczerpany, położył się jak długi u stóp majtka, który się wspierał niedbale o parapet; wszyscy spiskowcy uczynili toż samo. W ten sposób każdego majtka otaczało kilku czarnych.

Naraz Tamango, który nieznacznie[35] skruszył kajdany, wydaje wielki krzyk, mający służyć za sygnał, chwyta gwałtownie za nogi majtka stojącego przy nim, przewraca go i przystępując mu nogą brzuch, wydziera fuzję, którą posługuje się, aby zabić służbowego oficera. Równocześnie dzicy otaczają, rozbrajają i mordują majtków. Ze wszystkich stron podnosi się krzyk wojenny. Starszy majtek, który miał klucze od kajdan, pada jeden z pierwszych. Natychmiast ciżba Murzynów zalewa pokład. Ci, którzy nie mogą znaleźć broni, chwytają deski lub wiosła z szalupy. Z tą chwilą zguba załogi europejskiej jest nieodwołalna. Kilku majtków broni się w tyle okrętu, ale brak im oręża i wiary w zwycięstwo. Ledoux żył jeszcze i nie stracił zwykłej odwagi. Spostrzegłszy, iż Tamango jest duszą sprzysiężenia, miał nadzieję, że gdyby go zdołał zabić, łatwo upora się ze wspólnikami. Rzuca się tedy na jego spotkanie z szablą w ręku, przyzywając go donośnym krzykiem. Natychmiast Tamango biegnie ku niemu. Trzymał strzelbę za lufę i posługiwał się nią jak maczugą. Dwaj wodzowie starli się na pomoście łączącym tył z przodem okrętu. Tamango ugodził pierwszy. Nieznacznym ruchem ciała biały uniknął ciosu. Kolba, uderzywszy z siłą o podłogę, strzaskała się, a wstrząs był tak gwałtowny, że fuzja wypadła z rąk Tamanga. Był bez broni. Ledoux z uśmiechem szatańskiej radości podniósł ramię i miał go przeszyć, ale Tamango był równie zwinny jak pantery w jego kraju. Rzucił się w ramiona przeciwnika i chwycił go za rękę, w której ów trzymał szablę. Jeden sili się zatrzymać broń, drugi wydrzeć ją. W tej wściekłej walce padają obaj, ale Negr znalazł się na dole. Wówczas, nie tracąc przytomności, Tamango ścisnął przeciwnika ze wszystkich sił i ugryzł go w grdykę tak silnie, że krew trysnęła jakby pod zębem lwa. Szabla wysunęła się z mdlejącej ręki kapitana. Tamango chwycił ją, po czym wstając z zakrwawioną paszczęką i wydając okrzyk tryumfu, przeszył wściekłymi ciosami wpółmartwego już wroga.

Zwycięstwo było pewne. Kilku pozostałych majtków próbowało błagać zbuntowanych o litość, ale wszyscy wraz z tłumaczem, który nigdy nie zrobił im krzywdy, padli w bezlitosnej rzezi. Porucznik zginął z chwałą. Schronił się na tył statku, koło małej armatki, z tych, które obraca się na osi i ładuje kartaczami[36]. Lewą ręką skierował działo, prawą zaś, zbrojną w szablę, bronił się tak skutecznie, iż ściągnął ku sobie ciżbę czarnych. Wówczas pociągnął spust armaty i uczynił w tej zbitej masie szeroką ulicę trupów i konających. W chwilę później rozsiekano go.

Kiedy wrzucono do morza trupa ostatniego białego, poćwiartowanego i posiekanego w sztuki, nasyceni zemstą czarni podnieśli oczy ku żaglom, które, wciąż wzdymane rzeźwym wiatrem, zdawały się słuchać jeszcze ich tyranów i wieźć zwycięzców mimo tryumfu do ziemi niewoli.

„Niceśmy tedy nie osiągnęli — myśleli ze smutkiem. — Czy ten wielki fetysz białych zechce nas odwieźć do naszego kraju, nas, którzy przelaliśmy krew jego panów?”

Ten i ów wyraził mniemanie, że Tamango potrafi nakazać posłuszeństwo. Natychmiast przywołano Tamanga donośnym okrzykiem.

Nie kwapił się przybyć. Znaleziono go w kajucie sternika: stał z jedną ręką wspartą na zakrwawionej szabli kapitana, drugą podawał z roztargnieniem żonie swej, Aiszy, która całowała ją, klęcząc. Radość zwycięstwa nie zmniejszała ponurego niepokoju, który przejawiał się w całym jego zachowaniu. Mniej nieokrzesany od innych, lepiej pojmował trudności położenia.

Ukazał się wreszcie na pokładzie, udając spokój, którego nie czuł. Naglony setką bezładnych głosów, aby ujął ster okrętu, zbliżył się wolnym krokiem do steru, jak gdyby chcąc opóźnić moment, który miał dla niego i dla drugich rozstrzygnąć o rozmiarach jego władzy.

Na całym statku nie było ani jednego Murzyna, choćby najgłupszego, który by nie zauważył wpływu, jaki pewne koło oraz umieszczona naprzeciw niego skrzynka wywierają na ruchy statku, ale mechanizm ten pozostał dla nich wielką tajemnicą. Tamango patrzył długo na busolę, poruszając wargami, jak gdyby czytał wypisane na niej litery. Następnie podniósł rękę do czoła, z miną człowieka, który oblicza coś w głowie. Wszyscy czarni otaczali go z otwartymi ustami, z wyłupionymi oczami, śledząc z trwogą najlżejszy jego ruch. Wreszcie, z tą mieszaniną obawy i pewności siebie, jakie daje nieuctwo, Tamango zakręcił gwałtownie kołem.

Jak rumak szlachetniej krwi, który staje dęba pod ostrogą niebacznego jeźdźca, tak piękny bryg „Nadzieja” skoczył po fali po tym niesłychanym obrocie. Można by rzec, iż oburzony, chce się zatopić wraz ze swym nienauczonym sternikiem. Ponieważ nieodzowny stosunek pomiędzy kierunkiem żagli a steru zachwiał się nagle, okręt pochylił się tak gwałtownie, iż zdawało się, że runie w odmęt. Długie reje zanurzyły się w wodzie. Kilku ludzi padło na pokład, kilku wyleciało przez parapet. Niebawem okręt podniósł się dumnie, jak gdyby chcąc jeszcze raz stawić czoło zniszczeniu. Wiatr zadął silniej i naraz z okropnym trzaskiem padły dwa maszty, złamane o kilka stóp nad pomostem, pokrywając pokład odłamkami drzewa i jak gdyby ciężką siecią lin.

Murzyni, przestraszeni, zaczęli się chronić pod pokład, wydając okrzyki przerażenia, ale ponieważ wiatr nie miał już punktu oparcia, okręt podniósł się i kołysał się łagodnie po falach. Wówczas najodważniejsi wyszli na pokład i oczyścili go z zalegających szczątków. Tamango stał nieruchomy, z łokciem wspartym na szafce z busolą, kryjąc twarz pod zgiętym ramieniem. Aisza stała obok niego, ale nie śmiała do niego przemówić. Powoli dzicy zbliżyli się; wszczął się szmer, który niebawem zmienił się w burzę wyrzutów i klątw.

— Łotrze! Szalbierzu! — krzyczeli. — To ty jesteś sprawcą wszystkich naszych nieszczęść, ty sprzedałeś nas białym, ty skłoniłeś nas, abyśmy się zbuntowali przeciw nim. Ty zachwalałeś nam swoją wiedzę, ty przyrzekłeś nas odwieźć do ojczyzny. Uwierzyliśmy ci, my szaleńcy! I oto omal nie zginęliśmy, ponieważ obraziłeś fetysza białych.

Tamango podniósł dumnie głowę; otaczający go czarni cofnęli się przestraszeni. Podniósł dwie strzelby, dał znak żonie aby szła za nim, przeszedł przez tłum, który się rozstąpił, i skierował się ku dziobowi statku. Tam uczynił sobie jak gdyby szaniec z dwóch próżnych beczek i kilku desek, po czym siadł w tym okopie, z którego sterczały groźnie bagnety jego dwóch fuzji. Zostawiono go w spokoju. Wśród buntowników jedni płakali, inni podnosili ręce do nieba, wzywając swoich fetyszów i fetyszów białych; inni, na kolanach przed busolą, której podziwiali nieustanny ruch, błagali ją, aby ich zawiozła do ojczyzny; inni wreszcie kładli się na pomoście w tępym bezwładzie. Wśród tej gromady zrozpaczonych wyobraźcie sobie kobiety i dzieci wyjące z przerażenia i jakich dwudziestu rannych jęczących o pomoc, której nikt nie myślał im udzielić.

Naraz Murzyn jakiś ukazuje się na pokładzie; twarz miał promienną. Oznajmia, że odkrył miejsce, gdzie biali chowali wódkę; radość jego i zachowanie świadczą dowodnie, że właśnie jej spróbował. Nowina ta przerywa na chwilę krzyki nieszczęśliwych. Biegną do magazynu i raczą się trunkiem. W godzinę potem można ich było oglądać skaczących i śmiejących się na pokładzie, oddających się szałom najbardziej bydlęcego pijaństwa. Tańcom ich i śpiewom towarzyszyły jęki i szlochania rannych. Tak upłynęła reszta dnia i cała noc.

Rano, po przebudzeniu, nowa rozpacz. Przez noc wielu rannych zmarło. Okręt kołysał się po fali otoczony trupami. Morze było burzliwe, niebo pochmurne. Zwołano naradę. Kilku partaczy w sztuce magicznej, którzy nie śmieli zachwalać swego kunsztu w obecności Tamanga, ofiarowało kolejno swoje usługi. Spróbowano wielu potężnych zaklęć. Po każdej bezskutecznej próbie nowa rozpacz. W końcu znów obrócono oczy w stronę Tamanga, który nie opuścił jeszcze swego szańca. Bądź co bądź, on był najuczeńszy i on jeden mógł ich wydobyć z okropnego położenia, w jakie ich wtrącił. Zbliżył się do niego starzec, poseł pojednania. Prosił go, aby zechciał zabrać głos w radzie, ale Tamango, nieugięty jak Koriolan[37], głuchy był na jego prośby. W nocy wśród zamętu poczynił zapas sucharów i solonego mięsiwa. Zdawało się, iż postanowił żyć sam w swoim schronieniu.

Zostawała wódka. Ona bodaj pozwalała zapomnieć o morzu, o niewoli, o bliskiej śmierci. Śpi się, śni się o Afryce, widzi się lasy gumowe[38], chaty kryte słomą, baobaby, których cień okrywa całą wieś. Wczorajsza orgia zaczyna się na nowo. W ten sposób upływa kilka dni. Krzyczeć, płakać, wyrywać sobie włosy, potem upić się i spać — to było ich życie. Wielu zapiło się na śmierć, kilku rzuciło się w morze lub zakłuło nożem.

Jednego ranka Tamango wyszedł ze swego fortu i posunął się aż do pnia strzaskanego masztu.

— Niewolnicy! — rzekł. — Duch ukazał mi się we śnie i objawił mi sposób ocalenia was stąd i zawiedzenia do ojczyzny. Wasza niewdzięczność zasługiwałaby, abym was opuścił, ale mam litość nad tymi kobietami i dziećmi, które krzyczą. Przebaczam wam: posłuchajcie!

Wszyscy czarni spuścili głowy z szacunkiem i skupili się koło niego.

— Jedynie biali — ciągnął Tamango — znają potężne słowa, które poruszają owe wielkie drewniane domy, ale my możemy kierować do woli tymi lekkimi łodziami, które podobne są do naszych.

Ukazał szalupę i inne łodzie przy brygu.

— Napełnijmy je żywnością, wsiadajmy i żeglujmy w kierunku wiatru; mój i wasz Pan popędzi je ku ojczyźnie.

Uwierzono mu. Trudno było wyroić bardziej niedorzeczny projekt. Nie znając użytku busoli, pod obcym niebem, mogli jedynie błądzić po omacku. W myśl swoich pojęć Tamango wyobrażał sobie, iż wiosłując prosto przed siebie, trafi w końcu na jakiś ląd zamieszkały przez czarnych; czarni bowiem posiadają ziemię, a biali żyją na okrętach. Tak mówiła niegdyś jego matka.

Niebawem wszystko było gotowe do drogi, ale jedynie szalupa i jedna łódź okazały się w możliwym stanie. Było to za mało, aby pomieścić około osiemdziesięciu Murzynów pozostałych jeszcze przy życiu. Trzeba było porzucić wszystkich rannych i chorych. Większość prosiła, aby ich zabić przed rozstaniem.

Dwa wątłe stateczki, spuszczone na wodę z wielkim trudem i obciążone ponad miarę, odpłynęły od okrętu po rozkołysanej fali, grożącej co chwila zatopieniem. Łódź oddaliła się pierwsza. Tamango z Aiszą zajęli miejsce w szalupie, która, o wiele cięższa i bardziej naładowana, została znacznie w tyle. Słychać było jeszcze żałosne krzyki kilku nieszczęśników porzuconych na pokładzie „Nadziei”, kiedy silniejsza fala uderzyła o szalupę i napełniła ją wodą. W niespełna minutę szalupa zatonęła. Łódź dojrzała tę katastrofę; wioślarze zdwoili wysiłek z obawy, iż będą musieli przygarnąć kilku rozbitków. Prawie wszyscy ci, którzy byli w szalupie, potonęli. Ledwie jakiś tuzin zdołał dotrzeć do statku. W tej liczbie byli Tamango i Aisza. Kiedy słońce zaszło, ujrzeli czółno znikające na widnokręgu, ale co się z nim stało, nie wiadomo.

Po cóż miałbym nużyć czytelnika wstrętnym opisem męczarni głodu? Około dwudziestu osób na ciasnej przestrzeni, to miotanych burzliwym morzem, to palonych upalnym słońcem, bije się co dnia o nędzne resztki zapasów. O każdy kawał suchara trzeba walczyć; słaby umiera nie dlatego, że silny go zabija, ale że mu pozwala umrzeć. Po upływie kilku dni żywi zostali na pokładzie brygu „Nadzieja” jedynie Tamango i Aisza.

*

Jednej nocy morze było burzliwe, wiatr dął gwałtownie i ciemność była tak wielka, że stojąc w tyle statku, nie widziałoby się jego dziobu. Aisza leżała na materacu w izdebce kapitana, a Tamango siedział u jej stóp. Oboje od dawna milczeli.

— Tamango — wykrzyknęła wreszcie Aisza — wszystko to cierpisz z powodu mnie...

— Ja nie cierpię — odparł szorstko. I rzucił żonie na materac kawał suchara, który mu został.

— Zachowaj dla siebie — rzekła, odsuwając łagodnie suchar — nie jestem już głodna. Zresztą, po co jeść? Czyż moja godzina nie nadeszła?

Tamango wstał bez odpowiedzi, wszedł chwiejnym krokiem na pokład i siadł u stóp strzaskanego masztu. Z głową zwieszoną na piersi gwizdał hymn swojego rodu. Nagle głośny krzyk rozległ się ponad szum wiatru i morza; ukazało się światło. Usłyszał i inne krzyki i duży czarny statek prześliznął się chyżo koło jego statku, tak blisko, że reje przeszły mu koło głowy. Ujrzał jedynie dwie twarze, oświecone latarnią wiszącą u masztu. Ludzie ci wydali jeszcze jeden krzyk i w tej samej chwili okręt, niesiony wiatrem, zniknął w ciemności. Bez wątpienia majtkowie pełniący straż ujrzeli rozbity statek, ale burzliwy czas nie pozwalał nawrócić. W chwilę później Tamango ujrzał błysk i usłyszał huk wystrzału, później ujrzał znów błysk, ale nie usłyszał żadnego huku, później nie widział już nic. Nazajutrz żaden żagiel nie pojawił się na horyzoncie. Tamango położył się z powrotem na materac i zamknął oczy. Żona jego Aisza umarła tej nocy.

*

Nie wiem, jak długo potem angielska fregata „Bellona” spostrzegła statek bez masztów, widocznie opuszczony przez załogę. Szalupa, przybiwszy do niego, znalazła martwą Murzynkę i Murzyna tak wychudłego, że podobny był do mumii.

Był bezprzytomny, ale tlił się w nim jeszcze ostatek życia. Zajął się nim chirurg, otoczył go staraniami i kiedy „Bellona” przybyła do Kingston[39], Tamango był najzupełniej zdrów. Spytano go o jego dzieje. Opowiedział, co wiedział. Miejscowi plantatorzy żądali, aby go powiesić jako zbuntowanego Murzyna, ale gubernator, człowiek ludzki, wziął go pod opiekę, uważając, iż zasługuje na uniewinnienie. Ostatecznie Tamango posłużył się jedynie godziwym prawem obrony, a przy tym ci, których pozabijał, to byli tylko Francuzi. Postąpiono z nim tak, jak się postępuje z Murzynami przejętymi na skonfiskowanym statku handlarzy niewolników. Dano mu wolność, to znaczy kazano mu pracować dla rządu, ale miał za to sześć su[40] dziennie i pożywienie. Był to bardzo okazały mężczyzna. Pułkownik 75. pułku ujrzał go i wziął, aby z niego uczynić cymbalistę w swoim pułku. Nauczył się trochę po angielsku, ale nie rozmawiał nigdy. W zamian pijał bez miary rum i tafię[41]. Umarł w szpitalu na zapalenie płuc.

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury.

Wspieraj Wolne Lektury

Jeśli tak jak my wierzysz, że to, co robimy, jest ważne i potrzebne — wesprzyj naszą zbiórkę!

Wolne Lektury nie mają stałego finansowania — działamy dzięki społeczności.

Aby spokojnie działać w 2026 roku, potrzebujemy wsparcia.

Dołącz i pomóż nam utrzymać dostęp do literatury dla wszystkich.

wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Przekaż darowiznę Wolnym Lekturom: wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Wolne Lektury to dostęp do książek, audiobooków i wiedzy — bezpłatnie, dla każdego. Ale za tym stoją realne koszty i brak stałego finansowania, dlatego działamy dzięki społeczności. Chcemy spokojnie działać w 2026 roku i dalej udostępniać literaturę bez barier. Dołącz i wesprzyj naszą zbiórkę.

Przypisy:

1. bitwa pod Trafalgarem (21 października 1805) — bitwa morska stoczona podczas wojen napoleońskich pomiędzy flotą brytyjską pod dowództwem admirała Horacego Nelsona a połączoną flotą francusko-hiszpańską; zakończona wielkim zwycięstwem floty brytyjskiej, stała się początkiem hegemonii Brytyjczyków na morzach świata, trwającej aż do II wojny światowej. [przypis edytorski]

2. Jersey — największa z Wysp Normandzkich, położonych u wybrzeży płn.-zach. Francji; brytyjskie terytorium zależne. [przypis edytorski]

3. Pokój — kończący wojny napoleońskie, zawarty po upadku Napoleona (1815). [przypis edytorski]

4. Kiedy zabroniono handlu Murzynami — Wielka Brytania zakazała handlu niewolnikami w 1807, zaś Francja w 1815, po wojnach napoleońskich i kongresie wiedeńskim, który potępił tę działalność. [przypis edytorski]

5. wymknąć się krążownikom angielskim — brytyjskie statki tzw. Eskadry Afryki Zachodniej aż do roku 1870 patrolowały szlaki handlu niewolnikami i przechwytywały wszystkie statki przewożące niewolników, nawet zagraniczne. [przypis edytorski]

6. handlarze hebanu — miano, które nadają sami sobie ludzie trudniący się handlem niewolnikami. [przypis autorski]

7. bryg — typ dwumasztowego żaglowca z ożaglowaniem rejowym na obu masztach; szybki i zwrotny, popularny w XVIII i XIX w. jako statek handlowy i wojenny. [przypis edytorski]

8. stopa — dawna jednostka długości, równa ok. 30 cm. [przypis edytorski]

9. cal — dawna miara długości, równa ok. 2,5 cm. [przypis edytorski]

10. Nantes — miasto w zach. Francji, port nad Loarą. [przypis edytorski]

11. Senegal — państwo w zach. Afryce nad Oceanem Atlantyckim. W XVII w. Francuzi założyli na wybrzeżu Senegalu placówkę handlową Saint-Louis oraz opanowali wyspę Gorée; obie stały się bazami handlu niewolnikami kupowanymi od miejscowych wodzów z kontynentu. Podczas wojen napoleońskich Wielka Brytania zdobyła Gorée i Saint-Louis, a w 1807 roku ogłosiła zniesienie handlu niewolnikami w całym swoim imperium. Po zakończeniu wojen napoleońskich w 1815 posiadłości senegalskie zostały zwrócone Francji, która również zakazała handlu niewolnikami. [przypis edytorski]

12. faktor (daw.) — pośrednik handlowy, handlarz. [przypis edytorski]

13. dandys — elegant, mężczyzna z przesadą dbający o strój i przestrzeganie form towarzyskich. [przypis edytorski]

14. grenadier — żołnierz doborowego oddziału piechoty w XIX w.; na grenadierów wybierano rosłych i silnych mężczyzn. [przypis edytorski]

15. talar — dawna duża srebrna moneta o stosunkowo dużej wartości; w oryginale: écu, francuski odpowiednik talara, bity do 1795, kiedy dawne pieniądze zastąpiono frankami. [przypis edytorski]

16. Martynika — wyspa w archipelagu Małych Antyli, między Morzem Karaibskim a otwartym Oceanem Atlantyckim; dawniej posiadłość kolonialna Francji, ob. jej departament zamorski. [przypis edytorski]

17. język wolof — język afrykański używany głównie w Senegalu, a także w Gambii i Mauretanii. [przypis edytorski]

18. znajdować (daw., kalka z fr.) — oceniać. [przypis edytorski]

19. prawić (daw.) — mówić, opowiadać. [przypis edytorski]

20. krzesiwo — narzędzie do uzyskiwania iskry przez uderzanie nim w krzemień, zwykle wykonane ze stali; wraz z krzemieniem i łatwopalną hubką służyło do rozniecania ognia. [przypis edytorski]

21. Nieszpory sycylijskie (fr. Vêpres Siciliennes) — sztuka francuskiego poety i dramaturga Casimira Delavigne z 1819, której tematem jest wybuch powstania ludności Sycylii przeciw panowaniu Karola I Andegaweńskiego, które rozpoczęło się od masakry Francuzów w poniedziałek wielkanocny 1282, kiedy dzwony kościelne biły na wieczorne nabożeństwo, zwane nieszporami. [przypis edytorski]

22. mila — dawna miara odległości o różnej wartości; mila francuska (lieue) była równa ok. 4 km. [przypis edytorski]

23. Gwinea — tu: hist. region w Afryce Zachodniej, rozciągający się wzdłuż północnego wybrzeża Zatoki Gwinejskiej, od Senegalu po ob. południową Nigerię. [przypis edytorski]

24. tęgi — mocny, dzielny, dobry w swojej dziedzinie. [przypis edytorski]

25. paralusz (daw.) — paraliż; do paralusza: do cholery, do diabła. [przypis edytorski]

26. balafo — tradycyjny zachodnioafrykański instrument perkusyjny, w którym jako pudła rezonansowe służą wysuszone owoce tykwy. [przypis edytorski]

27. kalabasa — zewnętrzna, zdrewniała część owoców tykwy. [przypis edytorski]

28. ceber — duże, drewniane naczynie z klepek, podobne do wiadra, najczęściej o dwóch uchach. [przypis edytorski]

29. frant (daw.) — spryciarz. [przypis edytorski]

30. rostbef (z ang.) — pieczeń wołowa; także: mięso z tylnej części wołu. [przypis edytorski]

31. natrącać (daw.) — wspominać, nadmieniać, czynić wzmiankę. [przypis edytorski]

32. gruby (daw.) — prostacki, prymitywny. [przypis edytorski]

33. luby (daw.) — miły. [przypis edytorski]

34. wojenny hymn swego rodu — każdy wódz murzyński ma swój hymn. [przypis autorski]

35. nieznacznie — niezauważalnie, niepostrzeżenie. [przypis edytorski]

36. kartacz — pocisk artyleryjski zawierający w lekkiej obudowie odłamki metali lub ołowiane kule rozpryskujące się przy wybuchu; używany do XIX w., zastąpiony szrapnelami i pociskami odłamkowymi. [przypis edytorski]

37. Koriolan, łac. Gnaeus Marcius Coriolanus (V w. p.n.e.) — na poły legendarny wódz rzymski; przyczynił się do zwycięstwa Rzymian nad plemieniem Wolsków i zdobycia miasta Corioli (stąd przydomek). Dwa lata później zażądał cofnięcia ustępstw senatu wobec plebejuszy, m.in. likwidacji instytucji trybunów. Wezwany przed sąd ludowy uciekł do Wolsków, po czym na ich czele najechał Lacjum i przystąpił do oblężenia Rzymu. Chcąc go przebłagać, senat dwukrotnie wysyłał do niego posłów, a trybuni unieważnili swój wyrok banicji. Korolian pozostał nieczuły na wszelkie pojednawcze gesty. W końcu delegacji rzymskich kobiet, na czele z jego matką, udało się przekonać go do przerwania oblężenia. [przypis edytorski]

38. lasy gumowe — złożone z drzew akacji senegalskiej (Acacia senegal), z której soku otrzymuje się tzw. gumę arabską, używaną jako surowiec w przemyśle tekstylnym, farmaceutycznym, spożywczym i kosmetycznym; na pocz. XIX w. guma arabska z drzew akacjowych docierała do Europy tylko z Afryki Zachodniej, była ważnym towarem eksportowym kolonii handlowych na terenie dzisiejszego Senegalu. [przypis edytorski]

39. Kingston — portowe miasto na Jamajce, wyspie na Morzu Karaibskim, w XVII w. zajętej przez Anglików; ob. stolica niepodległego państwa obejmującego tę wyspę. [przypis edytorski]

40. su, właśc. sou (fr.) — dawna drobna moneta francuska bita do 1795; później pot. nazwa monety o wartości 5 centymów, tj. 1/20 franka. [przypis edytorski]

41. tafia — rodzaj taniego rumu, produkowanego z soku z trzciny cukrowej bez leżakowania. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest w domenie publicznej.

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/merimee-tamango/

Tekst opracowany na podstawie: Prosper Mérimée, Carmen; Czyśćcowe dusze, Tamango, Kolomba; tłum. Tadeusz Boy-Żeleński, Książka i Wiedza, Warszawa 1948.

Wydawca: Fundacja Wolne Lektury

Publikacja wydana w ramach biblioteki Wolne Lektury (wolnelektury.pl).

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Wojciech Kotwica.

Okładka na podstawie: Toulon harbour (detail): a Napoléon-class ship of the line, Antoine Léon Morel-Fatio, CC BY-SA 2.0 fr

ISBN-978-83-288-8342-0

Plik wygenerowany dnia 2026-09-21.