Gloria victis (tom opowiadań)

Czy klęska jest zawsze kresem nadziei? Jaki jest sens poświęcenia i cierpienia w obliczu porażki? Eliza Orzeszkowa zadaje te uniwersalne pytania, opowiadając o jednym z najtragiczniejszych zdarzeń polskiej historii.

Gloria victis Elizy Orzeszkowej jako zbiór opowiadań

Gloria victis to zbiór Elizy Orzeszkowej, zawierający osiem utworów: Oni, Oficer, Hekuba, Bóg wie kto, Gloria victis, Dziwna historia, Śmierć domu i Panna Róża. Pierwsze wydanie z 1910 roku zawierało tylko pięć pierwszych tytułów. Wszystkie utwory odnoszą się do wydarzeń roku 1863 — powstania styczniowego. Orzeszkowa, pierwsza polska autorka — kobieta, ciesząca się na szeroką skalę uznaniem i popularnością, ukazuje w nich nie suche fakty historyczne, ale emocjonalną relację, bogatą w opisy zarówno bohaterstwa, jak i cierpienia. To także głęboka refleksja autorki nad sensem wojny, walki i śmierci na polu bitwy.

Dorobek pisarski i styl Elizy Orzeszkowej

Pisząc Gloria Victis Eliza Orzeszkowa była już pisarką o uznanej pozycji i bogatym dorobku, w skład którego wchodziły liczne powieści, na czele z monumentalnym Nad Niemnem (1888). Proza Orzeszkowej to klasyka literatury pozytywistycznej, realizująca jej założenia i przesłanie — krytykę społeczną, propagowanie pracy u podstaw, edukacji, asymilacji Żydów i równouprawnienia. Jednak w późnym okresie twórczości Elizę Orzeszkową ciągnęło w inne literackie rejony.

W latach 1892-1910 autorka zwraca się w stronę tematyki religijnej i etycznej. W Gloria Victis Orzeszkowa odchodzi od pozytywistycznego realizmu i naturalizmu, aby czerpać inspiracje z romantyzmu i symbolizmu. Język opowiadań jest liryczny i patetyczny, autorka stosuje liczne środki stylistyczne, które zręcznie łączy z elementami niemal dokumentalnego zapisu. Istotny jest dla niej nie wierny opis rzeczywistości, a kreowanie nastroju i emocji. W efekcie powstały bardzo oryginalne utwory, które dziś nazwalibyśmy prozą poetycką. Można je zakwalifikować jako opowiadania lub nowele, pisarka nowatorsko traktuje te gatunki, wykraczając poza ich tradycyjne formy.

Geneza powstania tomu

Kiedy Orzeszkowa pracowała nad opowiadaniami wchodzącymi w skład Gloria Victis, od powstania styczniowego mięło niemal pięćdziesiąt lat. Pisarka, która była zaangażowana w działania powstańcze i osobiście znała przywódcę powstania, Romualna Traugutta, miała poczucie, że wydarzenie to popada w zapomnienie i traci znaczenie dla młodszych pokoleń, podlegających silnym działaniom rusyfikacyjnym. Jednocześnie robotniczy zryw 1905 przypominał Elizie Orzeszkowej atmosferę 1863 roku — rozbudzone nastroje wolnościowe, nadzieja, a następnie poczucie rozczarowania i zniechęcenia po przegranej. Okoliczności te wpłynęły na podjęcie przez Elizę Orzeszkową takiej właśnie tematyki. Był to zarazem czas zelżenia carskiej cenzury, co umożliwiło opublikowanie patriotycznego utworu.

Kanwą tytułowego opowiadania Gloria Victis jest tragedia powstańców walczących w lasach Horeckich na Polesiu, których oddział musi stawić czoła przeważającym pod względem liczebności i uzbrojenia wojskom rosyjskim. Powstańców spotyka tragiczny koniec — nieliczni, którzy zdołali ocaleć, są bezlitośnie dobijani przez carskich żołnierzy. O nich właśnie mówi tytuł.

Gloria victis

Łaciński zwrot gloria victis, czyli „chwała zwyciężonym” jest parafrazą łacińskiego zwrotu vae victis — „biada zwyciężonym''. Pochodzi on z dzieła antycznego historyka Tytusa Liwiusza Ab Urbae Condita, opisującego dzieje Rzymu. Słowa „biada zwyciężonym'' wypowiedzieć miał wódz Gallów, Brennus, zmuszając mieszkańców Rzymu do zapłacenia potężnego okupu po zdobyciu miasta przez galijską armię w 390 roku p.n.e.

W utworze Elizy Orzeszkowej przywołane zostają oba zwroty, jednak wybrane na tytuł gloria victis, ma wyraźnie wyższą rangę. Pisarka zwraca w ten sposób uwagę na bohaterstwo przegranych i zdaje się mówić, że porażka nie przesądza o wartości podjętej walki. Zwyciężonym należy się chwała za ich poświęcenie w imię sprawy, za wiarę i poczucie odpowiedzialności.

Przywołując wydarzenia powstania styczniowego, Orzeszkowa nie zadaje pytania tradycyjnie towarzyszącego refleksji nad polskimi zrywami narodowowyzwoleńczymi: Czy warto było podejmować walkę, czy nie? Istotne jest dla niej coś innego — wskrzeszenie pamięci o bezimiennych i popadających w zapomnienie uczestnikach zdarzeń i zaproszenie do namysłu nad ich postawami. Dostrzeżenie wartości, którymi się kierowali, decydując się na walkę, nawet jeśli była sprzeczna z ich ideałami i celami osobistymi. Opisując jeden z najtragiczniejszych momentów polskiej historii, Eliza Orzeszkowa stara się odnaleźć w nim, mimo wszystko, sens. Gloria Victis jest pochwałą czynu patriotycznego, ale pokazuje też jego wielowymiarowość i tragiczne konsekwencje.

Możesz przeczytać książkę Gloria Victis Elizy Orzeszkowej w aplikacji mobilnej, online lub pobierz na czytnik w wybranym formacie: EPUB, MOBI, PDF.