Mało kto wie, że Edgar Allan Poe, mistrz literatury grozy i ojciec kryminału, pisał również poezję. Chyba że natrafił na sztandarowy wiersz czołowego amerykańskiego romantyka pt. Kruk. Ten właśnie utwór otwiera zbiór poezji Poego w polskich przekładach autorów z domeny publicznej.
Zawartość tomu Poezji Edgara Allana Poe
Jako przedstawiciela romantyzmu Poego fascynowały mroczne tajemnice ludzkiej duszy. Podobnie jak w swoich opowiadaniach, również w poezji autor ten wprowadza nas w świat tanatycznych wizji i intuicji, antycypacji nieszczęścia i rozpamiętywania straty, niekiedy pełen makabry, ale zarazem psychologicznej głębi.
Liryki miłosne
W niniejszym tomie po złowieszczym Kruku (oryg. The Raven, powst. 1845) następuje seria utworów uformowanych na wzór liryków miłosnych: Eulalia, Dla Ani, Annabel Lee, Zante i Do Heleny; a zamyka ją modlitewny Hymn. Atmosfera tych wierszy tchnie łagodną melancholią, zaś pojawiające się w nich postacie kobiece są ledwo zarysowane i wyidealizowane zarazem, przez co zdają się być raczej znakami jedynie, symbolami. Na przykład Eulalia: „piękna i słodka”, „złotowłosa, młoda” narzeczona, która wydobyła mówiącego w wierszu z krainy „bólów i łez”, nosi imię znaczące tyle co „pięknie mówiąca”, przez co można przypuszczać, że jest uosobieniem Poezji czy, ogólniej — sztuki operowania słowami. Liryczna apostrofa Do Heleny stanowi z kolei hołd dla przyswojonych wartości kultury antycznej, po których tytułowa postać, wcielenie kobiecego piękna, jest przewodniczką. Innym, obecnym w tej grupie liryków motywem jest strata ukochanej (Annabel Lee). Utrata, śmierć odbiera urok otaczającemu światu, z miejsc czarownych czyniąc przeklęte, jak w Zante z hipnotycznie powtarzaną frazą „Już nie ma”, „już nie ma dla mnie”. Natomiast sytuacja przedstawiona w wierszu Dla Ani wydaje się bardzo niepokojąca: co prawda podmiot liryczny zapewnia o tym, że znajduje się niemal w błogostanie, jednakże stan uśpienia po przesileniu, w którym się znajduje, przypomina śmierć, a osobom postronnym wydawać się może, że jest trupem. Chociaż więc tytułowa Ania czule całuje go i pieści jego dłoń oraz, sama niczym opiekuńczy anioł, przebłaguje archaniołów, żeby go „strzegli od złego” — to jednak życie (właściwie: „gorączka, zwana życiem”) przedstawione jest jako choroba. Wprowadza to nastrój niesamowitości graniczącej z grozą.
Potykanie się o groby
Drugą grupę tekstów stanowią wiersze mówiące o błądzeniu w labiryncie żałoby, cieniu śmierci stale towarzyszącym życiu i tęsknocie za utraconym szczęściem: Ulalume (w dwóch tłumaczeniach: Barbary Beaupré oraz Antoniego Langego), Do jednej w raju (w tłumaczeniu Beaupré, w przekładzie Langego pt. Tej co w raju), Uśpiona, Do matki oraz Ballada ślubna. Strata ukochanej osoby jest tematem również innych wierszy, w tym przede wszystkim Annabel Lee oraz stanowiącego otwarcie tomu i fundament nastroju Kruku; kolejne, wymienione powyżej teksty są zarazem melancholicznym wiecznym powrotem „tego samego”, co odbiera nadzieję i wciąż ponownie wtrąca w otchłań rozpaczy lub przerażenia, oraz uzupełnieniem o nowe wątki i obrazy. Nutę makabry wnosi np. wiersz Uśpiona, zawierający wśród czułych próśb o spokojny sen wieczny dla Ireny następujące wersy:
Zamykający tę serię niezwykle melodyjny wiersz Dzwony przyjmuje za temat oddanie rozmaitości dźwięku dzwonów srebrnych, złotych, spiżowych i żelaznych towarzyszącego rozmaitym zdarzeniom w życiu: od zabawy, przez ślub i pożar po zgon.
Odyseja poetycka
Seria trzecia obejmuje teksty pisane z pozycji większego dystansu, filozoficzne, eksplorujące oniryczne i alegoryczne kraje, zaświaty, mówiące o rzeczach ostatecznych i kondycji ludzkiej. Zaliczają się do tej grupy: Kraina snu (o podróży poza czas i przestrzeń do świata Bogini-Nocy, snu, gdzie spotkać można cienie zmarłych), Miasto na morzu (wizja wyspy śmierci), Opętany zamek (alegoria upadku ludzkiego umysłu), mroczny, pesymistyczny, pełen gorzkiej ironii Robak Zdobywca (ponownie w dwóch przekładach: Barbary Beaupré i Antoniego Lange), Milczenie wskazujące na złowrogie, bliźniacze oblicze milczenia zwykłego, cielesnego, jego duchową odmianę pojawiającą się wobec grozy egzystencjalnej pustki; wiersz Eldorado (również w podwójnej interpretacji translatorskiej: Antoniego Langego i Jerzego Żuławskiego) lekkim rymem i baśniową formą przedstawiający życie jako wieczną pogoń za nieosiągalnym celem, kończącą się u bram Krainy Cieni. Domknięcie stanowi jeden z najbardziej znanych wierszy Poego, powstały w 1849 roku Sen we śnie (w tłumaczeniu Władysława Nawrockiego, w ujęciu Józefa Czechowicza pt. Przyśnienie w śnie, oryg. A Dream Within A Dream).
Utwór stawia problem oniryczności rzeczywistości, iluzoryczności ludzkiego istnienia (które jest być może snem wewnątrz snu), niepewności co do granic między jawą a snem, a także przemijania: życia jako doświadczanej w szalonym, niepowstrzymanym tempie utraty, ponieważ niemożliwe jest zatrzymanie trwającej chwili.
Bezpieczna przystań romantyków: wyzwolenie z bytu materialnego i synteza przeciwieństw
Kodę tomu stanowią trzy utwory odsyłające w sferę idealną i niosące ukojenie dla skołatanej i przejętej grozą istnienia jednostki ludzkiej: wiersz Izrafel i dwa poetyckie dialogi filozoficzne: Potęga słowa oraz Dialog Monosa i Uny. Izrafel przywołuje postać anioła poezji i stawia przypuszczenie, że jego pieśń płynąca z serca i wprawiająca w zachwyt sfery niebieskie zmieniłaby ton, gdyby strącony został w życie ziemskie, naznaczone przemijaniem, gdzie „Radość się miesza z bolu dreszczem”. Ale i odwrotnie: wyniesienie człowieka „W bezmiar niebiańskich stref” sprawiłoby, że dorównałby aniołowi. Potęga słowa to rozgrywający się w sferze pozaziemskiej dialog przybyłego właśnie w zaświaty Oinosa i niebiańskiego Agathosa o poznaniu, losach ludzi i świata, naturze Boga i kosmosu oraz twórczej mocy słowa, przepojony nastrojem niezwykłego spokoju, wszechogarniającej akceptacji. Wreszcie w Dialogu Monosa i Uny, wieńczącym całość, dochodzi do przezwyciężenia grozy śmierci: miłość dwojga kochanków odnajduje swoje spełnienie w zaświatach, w rzeczywistości zmartwychwstania. Jednakże i na tej wzniosłej wizji Poe kładzie znak rozpoznawczy swojego stylu myślenia, ponieważ utwór zawiera — co prawda prześwietlony atmosferą perspektywy odrodzenia w zaświatach — szczegółowy opis przeżyć związanych z konaniem, przemianą percepcji po śmierci, a nawet pobytem w grobie głównego bohatera.
Dlaczego warto dziś sięgnąć do poetyckiej twórczości Edgara Allana Poego?
Utwory Poego stanowią interesujące studia lęku, obsesji oraz melancholii, stanowiąc część trwałego kulturowego dziedzictwa romantyzmu. O ile dzieła prozatorskie są bardziej znane, o tyle poezja stanowi rodzaj skondensowanej materii słownej, w której proste, wydawałoby się, frazy, z pomocą powtórzeń (częste paralelizmy, refreny, nawracanie ciągle tych samych tematów aż do obsesji), budują napięcie w oparciu jedynie na precyzji słowa. Często wykorzystywanym zabiegiem bywa też zaskakujący zwrot: nastroju, scenerii, słownictwa — to odwzorowanie egzystencjalnej prawdy, że niesamowitość patrzy na nas przez szpary wśród najzwyklejszej nawet codzienności. Twórczość Poego, będąc kluczowym dziełem romantyzmu amerykańskiego, wywarła ogromny wpływ na kulturę popularną. W zakresie odniesień do niepowtarzalnej, gęstej atmosfery poezji Edgara Allana oraz jego konkretnych utworów (jak np. Kruk) obecność Poego odnajdziemy w filmach Tima Burtona, który poświadcza wciąż aktualność tej wyjątkowej artystycznej osobowości.
Książkę Poezje Edgara Allana Poego w tłumaczeniach Barbary Beaupré, Antoniego Langego, Jerzego Żuławskiego i Władysława Nawrockiego znajdziesz w bibliotece Wolnych Lektur w formatach e-booka EPUB i MOBI oraz jako PDF,
