Hajdamacy

Poemat Hajdamacy (ukr. Гайдамаки) to jedno z najważniejszych dzieł ukraińskiego wieszcza narodowego, Tarasa Szewczenki, wydane po raz pierwszy w 1841 roku w Petersburgu. W literaturze ukraińskiej utwór ten ma rangę epopei narodowej, będącej wyrazem pragnienia wolności, obrony prawosławia i bezkompromisowego sprzeciwu wobec ucisku. Inspiracją do napisania eposu były dla poety zasłyszane w dzieciństwie opowieści i pieśni ludowe oraz relacje jego dziadka Iwana, który w tradycji rodzinnej funkcjonował jako świadek osiemnastowiecznych buntów chłopskich.

Tło historyczne: koliszczyzna

Fabuła poematu osnuta jest na kanwie autentycznych wydarzeń historycznych — koliszczyzny. Był to potężny, wyjątkowo krwawy bunt ruskich chłopów i zaporoskich Kozaków, który wybuchł na Prawobrzeżnej Ukrainie w czerwcu 1768 roku. Zryw ten, sprowokowany m.in. narastającym uciskiem pańszczyźnianym ze strony polskich magnatów oraz niepokojami religijnymi, został skierowany przeciwko szlachcie polskiej, duchowieństwu katolickiemu i unickiemu oraz ludności żydowskiej.

Centralnym wydarzeniem opisanym w utworze jest rzeź humańska. Zrewoltowane watahy pod wodzą Maksyma Żeleźniaka oraz setnika kozackiej milicji Iwana Gonty (który przeszedł na stronę buntowników) wdarły się do Humania, dokonując niezwykle brutalnej masakry tysięcy obrońców oraz szukających w mieście schronienia uciekinierów. Rebelię stłumiły ostatecznie połączone siły wojsk polskich i rosyjskich, a przywódcy buntu zostali surowo, a nawet okrutnie ukarani (Gonta został żywcem obdarty ze skóry i poćwiartowany).

Prawda historyczna a mit literacki w Hajdamakach Tarasa Szewczenki

Szewczenko w swoim utworze świadomie odszedł od ścisłej prawdy historycznej, poddając wydarzenia z 1768 roku potężnej mitologizacji w celu wykreowania narodowego etosu. W Hajdamakach znajdują się mocne hiperbole i fikcje literackie, z których najważniejsze to: Zabójstwo synów przez Gontę: W poemacie Iwan Gonta własnoręcznie zabija swoich dwóch małoletnich synów, karząc ich za to, że ich matką była Polka, która wychowała ich w wierze katolickiej. Ta makabryczna scena jest czystą fikcją (inspirowaną rzymskimi podaniami oraz Tarasem Bulbą Mikołaja Gogola), ponieważ historyczna żona Gonty i jego dzieci byli wyznania prawosławnego. Szewczence zależało na ukazaniu najwyższego, tragicznego poświęcenia ojca-patrioty dla idei narodowej. Święcenie noży: Znana z poematu scena sakralnego błogosławienia noży w Chłodnym Jarze, przed wyruszeniem na rzeź innowierców, jest przetworzeniem ludowych legend, a nie potwierdzonym faktem historycznym.

Recepcja utworu i kontrowersje w Polsce

Ze względu na brutalne opisy mordów i jawną antypolską retorykę, Hajdamacy od niemal dwóch stuleci budzą w Polsce głębokie kontrowersje. Próby przybliżenia utworu Polakom podejmowali tłumacze nawołujący do pojednania. Pierwszego całościowego przekładu dokonał Leonard Sowiński w 1861 roku (tłumaczenie to jest podstawą niniejszej publikacji). W swojej przedmowie nawoływał on polskie społeczeństwo do zrozumienia, że ukraiński gniew był echem faktycznych krzywd wyrządzanych przez dawną magnaterię. Mimo to elity szlacheckie przyjęły utwór z ogromnym oporem.

Po II wojnie światowej polska ocena poematu uległa znacznemu zaostrzeniu w związku ze zbrodnią wołyńską (1943–1944). W środowiskach kresowych i historycznych zaczęto odczytywać fikcyjną zbrodnię Gonty na własnych dzieciach jako mroczny inkubator nienawiści, który dał członkom OUN-UPA fałszywą podstawę ideologiczną do mordowania rodzin polsko-ukraińskich i czystek etnicznych.

Mimo drastyczności ujęć, sam Taras Szewczenko zawarł w epilogu utworu (a także w napisanych później wierszach, np. Do Polaków) wezwanie do refleksji i apel o to, by bolesna pamięć o winach ojców ustąpiła miejsca pojednaniu oraz braterstwu między Słowianami.

Poemat Hajdamacy Tarasa Szewczenki możesz przeczytać online lub pobierając tekst w dogodnym formacie, jako e-book (EPUB, MOBI)lub jako PDF.