Atanazy Bazakbal, zaniepokojony oddziaływaniem tzw. „wielkiej miłości” do Zosi Osłabędzkiej na suwerenność jego jaźni, podejmuje próbę przezwyciężenia tej siły, zwracając się ku demonicznej Heli Bertz.
O czym jest powieść Pożegnanie jesieni Stanisława Ignacego Witkiewicza?
Lawina wydarzeń, wywołana zarówno tym posunięciem, jak też rozgrywającymi się w tle przewrotami politycznymi, doprowadza bohaterów powieści Witkacego do przeżyć, przemyśleń i czynów skrajnych, eksplorujących wszelkiego rodzaju granice (fizyczne, duchowe, społeczne, obyczajowe i metafizyczne). Oprócz wspomnianych już postaci: filozofującego „improduktywa” Atanazego Bazakbala i córki rzutkiego biznesmena Heli Bertz o skłonnościach samobójczych, w powieści występują m.in.: eksperymentujący z kokainą hrabia Jędrek Łohoyski, perski książę Azalin Belial-Prepudrech, genialny kompozytor Żelisław (Ziezio) Smorski oraz wcielenie siły postępowego działacza politycznego Sajetan Tempe.
Według słów autora głównym tematem powieści są „przeżycia bandy zdegenerowanych byłych ludzi na tle mechanizującego się życia”. W męczącej atmosferze zmierzchu religii, filozofii i sztuki, w obliczu nadciągającej rewolucji „niwelistów”, w której nie będzie już miejsca na indywidualizm, bohaterowie rozpaczliwie łakną metafizycznych przeżyć i szukają sensu istnienia.
Recepcja utworu i kontynuacje
Pożegnanie jesieni Stanisława Ignacego Witkiewicza to powieść intelektualna, filozoficzna, a jednocześnie psychologiczna, w której najważniejszą rolę odgrywają analizy stanów psychicznych, przemyślenia i dyskursy metafizyczne, egzystencjalne i historiozoficzne. Część odbiorców odczytywała ją podobnie jak wystawiane wcześniej utwory dramatyczne Witkacego: na poły groteskowa proza skłoniła ich do traktowania utworu jako autorskiej zabawy, szyderstwa i żartu. Inni, przeciwnie, zauważyli, że jest to utwór pisany serio, ale krytykowali powieść za to, że jest to „osobista spowiedź autora” i dlatego jest tylko „pseudopowieścią”. Na bardziej syntetyczne zrozumienie dzieła Witkacego przyszło czekać długo; właściwie dopiero począwszy od lat 60. szokująca wcześniej dziwaczność i „niezrozumialstwo” stały się możliwe do przyjęcia, zostały docenione dzięki podobieństwu do twórczości innych filozofujących pisarzy-absurdystów.
Nieprzychylne przyjęcie Pożegnania jesieni (wyd. 1927) nie zniechęciło Witkacego do napisania następnej powieści tego samego typu, Nienasycenia (wyd. 1930). Ponadto nazwisko Sajetana Tempe, jak i część problemów powróciło po latach w nowym ujęciu w dramacie Szewcy (powst. w latach 1927–1934).
Pożegnanie jesieni doczekało się ekranizacji w 1990 r. w reż. Mariusza Trelińskiego.
Powieść Stanisława Ignacego Witkiewicza Pożegnanie jesieni jest dostępna online, jako e-book w dogodnych formatach EPUB i MOBI oraz jako PDF.
