W szwajcarskiej miejscowości, w domu pani Schönenwerd gości weteran w podeszłym wieku imieniem Tadeusz. Wkrótce spokój sielankowej ustroni zostanie zaburzony przybyciem żołnierzy, a przy tej okazji wyjdzie na jaw, kim jest tajemniczy gość.
Geneza i tło historyczne wodewilu Stary wódz Karla Holteia
Stary wódz (w oryg. niem. Der alte Feldherr) to jednoaktowa sztuka z partiami śpiewanymi, którego premiera odbyła się w grudniu 1825 roku w Berlinie. Utwór powstał z zainteresowania autora Polską i jej historią. Holtei znał sprawy polskie m.in. dzięki przyjaźni z Adamem Mickiewiczem i z polskimi znajomymi z Wrocławia, swego rodzinnego miasta. W Starym wodzu przedstawił postać Tadeusza Kościuszki jako symbol bohaterstwa, honoru, patriotyzmu, a jednocześnie uczciwości i skromności, wzór Polaka. Akcję umieścił w okresie wojen napoleońskich, ok. roku 1800, gdy wojska rewolucyjnej Francji walczyły na terenie Szwajcarii (wówczas Republiki Helweckiej) ze sprzymierzonymi siłami rosyjskimi i austriackimi. Aby wyprzeć Austrię z Półwyspu Apenińskiego Napoleon Bonaparte przeprowadził swoją armię przez Przełęcz Świętego Bernarda w Alpach w maju 1800 r., a następnie rozbił siły austriackie pod Marengo i pod Hohenlinden. W wyprawie tej i starciach chlubnie odznaczyli się ułani z polskiej Legii Naddunajskiej pod wodzą generała Karola Otto Kniaziewicza, wcześniej uczestnika insurekcji kościuszkowskiej i jednego z dowódców Legionów Polskich we Włoszech. W ten sposób pojawienie się w sztuce Holteia polskich ułanów jest uzasadnione historycznie, a ich dowódca Łagienko ma swój odpowiednik w osobie Kniaziewicza.
Fabuła jednoaktówki Holteia Stary wódz
Wiejska rezydencja pani Schönenwerd, w której rozgrywa się akcja, po części posiada idylliczną atmosferę, której oczekujemy po szwajcarskiej prowincji. Wprowadza nas w nią śpiew dziewcząt wiejskich ruszających do prac na polach u podnóża niebosieżnych gór. Jednakże od początku rozpoznajemy też niepokojące znaki. Dowiadujemy się, że czas jest niepewny, wojenny, armia austriacka wycofała się, a nadchodzi francuska i że syn gospodyni Wiktor właśnie wrócił potajemnie do swojego oddziału, wyleczywszy poniesione rany. Przebywająca przy matce córka pani Schönenwerd, Łucja, przeniknięta jest surowym duchem bojowym, nie przesadnie martwi się o brata, uważając udział w walce za męski obowiązek w czasie wojny, zaś szczególną atencją darzy goszczącego w ich domu Tadeusza, podeszłego wiekiem i doświadczonego dowódcę, skrywającego swe nazwisko. Okoliczni mieszkańcy i sąsiedzi również szanują go za dobroć i hojność.
Spokojne życie domu zostaje przerwane przez przybycie polskich ułanów, którzy zaczynają rabować majątek. Wśród nich znajduje się Łagienko, dawny towarzysz Kościuszki z czasów walk pod Dubienką i Racławicami, więc tożsamość Tadeusza przestaje być tajemnicą. Rozpoznanie wodza powstrzymuje żołnierzy, a wspomnienie dawnych bitew prowadzi do wzruszającego finału.
Autor i recepcja sztuki
Karl von Holtei (1798–1880) był niemieckim poetą, dramatopisarzem, aktorem i reżyserem teatralnym. W Starym wodzu Holtei sam występował w roli Kościuszki i to właśnie ta kreacja przyciągała najwięcej widzów, przyczyniając się do popularności spektaklu. Jednoaktówka została wydana w 1829 r. i doczekała się kilku przekładów, w tym polskiego na początku XX wieku.
Sztuka szybko zdobyła popularność, choć po kilku przedstawieniach w Berlinie została zakazana przez władze. Mimo to wystawiano ją z powodzeniem w wielu miastach, także we Wrocławiu, Poznaniu i Gdańsku. Sukcesy sceniczne zaowocowały też zadomowieniem się w kulturze popularnej, wodewilowe pieśni ze Starego wodza (m.in. Denkst du daran, mein tapferer Lagienka, w tłum. polskim Adama Cehaka: „Czy pomnisz jeszcze, dzielny mój Łagienko”) — były odtwarzane przez ulicznych kataryniarzy.
Znaczenie
Utwór łączy elementy komediowe, muzyczne i patriotyczne. Kościuszko zostaje ukazany nie tylko jako dowódca wojskowy, lecz także jako człowiek kierujący się honorem i troską o innych. Stary wódz jest także przykładem XIX-wiecznej recepcji polskiej historii w literaturze niemieckiej i świadectwem popularności legendy Kościuszki poza granicami Polski.
Stary wódz Karla Holteia jest dostępny w bibliotece Wolne Lektury jako e-book (w formatach EPUB i MOBI) oraz jako PDF.
