Przypisy

nie lza (daw.) — nie trzeba. [przypis edytorski]

nie lza (daw.) — nie wolno, nie można. [przypis edytorski]

nie lza (daw.) — tu: nie można. [przypis edytorski]

nie lza, jedno (starop.) — nie może być inaczej, jak tylko. [przypis edytorski]

nie lza — nie można; tu: nie sposób. [przypis edytorski]

nie lza — nie wolno, nie można; tu: niemożliwe. [przypis edytorski]

nie lza — nie wolno; tu: nie można. [przypis edytorski]

nie lza (starop.) — nie sposób; nie można. [przypis edytorski]

nie lza (starop.) — nie trzeba, nie wolno, nie można; tu: niemożliwe, nie może być inaczej. [przypis edytorski]

nie lzia (z ros.) — nie wolno. [przypis edytorski]

nie lża a. nie lza (daw.) — nie trzeba. [przypis edytorski]

nie lża a. nie lza (daw.) — nie wolno, nie należy. [przypis edytorski]

nie lża (daw.) — nie można, nie da się; nie wolno. [przypis edytorski]

nie lża (daw.) — nie wolno, nie trzeba. [przypis edytorski]

nie lża (daw.) — nie wolno. [przypis edytorski]

nie lża im (daw.) — nie mogą. [przypis edytorski]

nie lża, jeno (starop.) — nic innego mi nie pozostaje, tylko (coś uczynić). [przypis edytorski]

nie lża — nie wolno. [przypis edytorski]

nie lża (starop.) — nie wolno, nie trzeba; nie lża jeno: nic innego mi nie pozostaje, tylko (coś uczynić). [przypis edytorski]

nie lża (starop.) — także w formie nie ldza, nie lza: nie można, nie da się. [przypis edytorski]

nie łudzęż się — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż. [przypis edytorski]

nie ma bojaźni Bożej — «Kiedy gość przybywa do miasta, to pyta się go, co by zjadł i wypił, czy też [wypytuje się go] o jego kobietę: to twoja żona czy siostra?», zob. Raszi do 20:11. [przypis edytorski]

Nie ma ciebie… klinika trocinowych lalek — w rękopisie fragment ten został przekreślony; zob. http://polona.pl/item/26358514/83/. [przypis edytorski]

nie ma, jeno jedno — nie ma więcej niż tylko jedno; ma tylko jedno. [przypis edytorski]

nie ma już zjawisk — według wierzeń ludowych wróżki opuściły Anglię, kiedy katolicyzm został wyparty przez anglikanizm. Opowiada o tym ostatni rozdział książki, Rójka w Dymchurch. [przypis edytorski]

Nie ma ludzi… — wiersz powstał w getcie warszawskim, do którego autorka trafiła w wieku 17 lat wspólnie z rodzicami; ojciec autorki zmarł w maju 1942 na tyfus. Wiersz był reakcją na wiadomość, że matka autorki została zabrana na Umschlagplatz, czyli miejsce, z którego w tym czasie wyruszały transporty więźniów getta do obozu zagłady w Treblince oraz obozów w dystrykcie lubelskim. Getto warszawskie było zamkniętą dzielnicą, utworzoną jesienią 1940 r. przez nazistów dla odizolowania osób pochodzenia żydowskiego od reszty polskiego społeczeństwa i od dzielnicy niemieckiej. Na niewielkim terytorium stłoczono 460 tys. osób, przesiedlonych z różnych części Warszawy oraz z innych miejscowości wcielonych do III Rzeszy. Z czasem dzielnicę szczelnie zamknięto, nikt nie mógł jej opuścić bez zgody okupacyjnych władz. Zapasy żywności i innych artykułów przywiezione przez przesiedleńców szybko się wyczerpały, a w getcie zaczął panować głód i choroby. Wynikało to z planowej polityki nazistów, którzy ograniczyli dzienną dawkę kalorii do 180 (czyli 10 proc. tego, czego potrzebuje dorosła osoba). Ponad 90 tys. więźniów getta zmarło z głodu i chorób w ciągu pierwszych kilkunastu miesięcy działania getta. 22 lipca 1942 rozpoczęła się tzw. wielka akcja deportacyjna. W ciągu kolejnych dwóch miesięcy mieszkanki i mieszkańców getta gromadzono na Umschlaplatzu, gdzie oczekiwali od kilku godzin do kilku dni na transport do obozów zagłady. W tym okresie wywieziono 250–300 tys. osób, w tym ponad 50 tys. dzieci, z czego 4 tys. z blisko trzydziestu sierocińców i internatów. Dopiero we wrześniu mieszkańcy getta pozyskali informacje, że transporty kończyły się w obozach zagłady ludobójstwem. Wielka akcja zakończyła się 24 września. Na terenie zmniejszonego getta pozostało 60 tys., a kolejna fala deportacji rozpoczęła się w styczniu 1943 r. W międzyczasie żydowskie organizacje oporu pozyskały uzbrojenie, dzięki czemu wszczęły dwa powstania, pierwsze, mniejsze, 18 stycznia, drugie, rozpoczęte 19 kwietnia 1943, trwało do 16 maja. Jeszcze przez kilka miesięcy ostatni ocaleńcy ukrywali się wśród gryzów getta. Nieliczni powstańcy, którym udało się uniknąć deportacji, dołączyli do Armii Ludowej lub Armii Krajowej, część także brała udział w powstaniu warszawskim 1944. [przypis edytorski]

nie ma miejsca, gdzie by mógł skłonić głowę — sformułowanie biblijne, którego w ewangeliach używa Jezus w stosunku do siebie („Syn Człowieczy nie ma miejsca…”: Mt 8, 20; Łk 9, 58). [przypis edytorski]

nie ma on wyrazu dla oznaczenia „interesu” — nawiązanie do Ksiąg narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego Mickiewicza: „Tymczasem kłaniały się Interesowi wszystkie Narody. […] Ale jeden naród Polski nie kłaniał się nowemu bałwanowi, i nie miał w mowie swojéj wyrazu na ochrzcenie go po polsku, równie jak ochrzcenie czcicieli jego, którzy nazywają się z francuzkiego egoistami”. [przypis edytorski]

nie ma — taka pisownia w tym miejscu w wydaniu źródłowym; rym (trzyma) świadczy jednak o wymowie z é pochylonym: nié ma. [przypis edytorski]

nie ma — u Cylkowa: 'niemasz'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski]

nie ma w pobliżu góry, przeto nic nie odciągnie ciężarka pionu od ściśle prostopadłej — góra, jako obiekt dużej masie, znacząco przyciągałaby ciężarek, zmieniając kierunek nici. [przypis edytorski]

Nie ma więc na ziemi człowieka, który by chciał nosić kapelusz bez trwogi? — aluzja do zdrady małżeńskiej: nosić kapelusz bez obaw przed podejrzeniami o chęć ukrycia pod nim rogów, przyprawionych przez żonę. [przypis edytorski]

Nie ma zgody, Mopanku — wypowiedziane do Hrabiego podczas opowieści o dziejach konfliktu między rodami słowa Gerwazego z ks. II Pana Tadeusza (w. 256) Adama Mickiewicza: „Nie masz zgody, Mopanku, pomiędzy Soplicą / I krwią Horeszków!”. [przypis edytorski]

Nie mają narody innego sposobu na odwrócenie od tronów sukcesjonalnych nadziei despotyzmu, tylko odjąć im wszelkich stronników — w wydaniu z 1816 r. dodano: a nadać narodowi konstytucją i stanu jedność. [przypis edytorski]

nie mająż — czy nie mają. [przypis edytorski]

nie małej (starop. forma ort.) — dziś: niemałej. [przypis edytorski]

nie mało (starop. forma ort.) — niemało (tj. wiele). [przypis edytorski]

nie mały (starop. forma ort.) — dziś popr.: niemały (tj. spory, duży). [przypis edytorski]

nie mam bonów, więc jak je mogę oddać — sformułowanie „oddać bony” stało się dla ludzi uwięzionych w getcie synonimem śmierci, wyzionięcia ducha. [przypis edytorski]

nie mam fenia — nie mam ani feniga; nie mam grosza. [przypis edytorski]

nie mamy o niej tylko podania — nie mamy o niej żadnej innej informacji, jak tylko podania. [przypis edytorski]

nie marudźże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]

nie marzyć panu o swobodzie — zdanie eliptyczne; inaczej: nie sposób (nie można) panu marzyć o swobodzie. [przypis edytorski]

nie masz — bezosobowa forma czasownika; dziś by powiedziano: nie ma. [przypis edytorski]

nie masz ci ocz ciążyć (daw.) — nie ma się o co żalić; ciążyć o coś: skarżyć się. [przypis edytorski]

nie masz (daw.) — nie ma (forma bezosobowa). [przypis edytorski]

nie masz (daw.) — nie ma (forma nieosobowa). [przypis edytorski]

nie masz (daw.) — nie ma, nie istnieją. [przypis edytorski]

nie masz (daw.) — nie ma, nie istnieje. [przypis edytorski]

nie masz (daw.) — nie ma (nieosobowa forma czasownika). [przypis edytorski]

nie masz (daw.) — nie ma. [przypis edytorski]

Nie masz na świecie żadnej pewnej rzeczy — Por.: „Wszystko to marność nad marnościami” (Vanitas vanitatum et omnia vanitas), Księga Koheleta. W tej starotestamentowej księdze Kohelet snuje rozważania nad sensem ludzkiego życia. Próbuje znaleźć odpowiedź na pytanie o szczęście, ale mu się to nie udaje. Jedyny wniosek, jaki płynie z tych rozmyślań, streszcza się w formule, że wszystko jest marnością, nic nie znaczy i jest skazane na zagładę. Już na samym wstępie czytamy: „Marność nad marnościami, powiada Kohelet, marność nad marnościami — wszystko marność” (Koh 1:2). Kohelet jest przy wszystkich tych, którzy cierpią i nie ma ich kto pocieszyć. Jedyną pociechą — jakże przewrotną — jest to, że (jak mówi Kohelet) smutek jest lepszy niż śmiech, bo przy smutku serce jest dobre i mądre (Koh 7:3-4). [przypis edytorski]

Nie masz nic gorszego niż kochać pieniądze, Nihil es iniquius quam amare pecuniam — Syr 10, 10 wg Wulgaty; we współczesnych tłumaczeniach Biblii werset ten nie występuje. [przypis edytorski]

nie masz — nie ma (forma bezosobowa czasownika). [przypis edytorski]

nie masz (tu daw.) — nie ma. [przypis edytorski]

nie maszli — czy nie masz (do czasownika dołączona jest partykuła pytajna -li). [przypis edytorski]

nie maszli (daw.) — czy nie ma. [przypis edytorski]

nie maszli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li; jeśli nie masz. [przypis edytorski]

nie maszli (starop.) — konstrukcja z partykułą pytajną -li; znaczenie: jeśli nie masz. [przypis edytorski]

nie maszże — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy nie masz. [przypis edytorski]

nie maż bo nigdzie — nie maże bo nigdzie; -że (-ż): partykuła wzmacniająca; znaczenie: nie ma nigdzie. [przypis edytorski]

nie maż (daw.) — nie ma (z dodaną partykułą wzmacniającą ż, że). [przypis edytorski]

nie maż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie ma, czyż nie ma. [przypis edytorski]

nie maż — nie ma; -ż: partykuła wzmacniająca. [przypis edytorski]

nie miał kołnierzyka — dawniej bardzo popularne były kołnierzyki przypinane do koszuli. [przypis edytorski]

nie miał nic na gębie prawie (starop.) — tj. nie miał zarostu. [przypis edytorski]

Nie miałaś to — inaczej: czy nie miałaś. [przypis edytorski]

nie miało placu (daw.) — nie miało miejsca. [przypis edytorski]

nie mieć czoła (daw.) — nie mieć wstydu, honoru. [przypis edytorski]

nie miedzyś zwierzmi urosła (starop.) — nie urosłaś między zwierzami. [przypis edytorski]

Nie mieszka [mądrość] na ziemi, gdzie rozkosznie żyją — Hi 28, 13 wg Wulgaty. [przypis edytorski]

Nie mieszka mądrość w ciele poddanym grzechom — Mdr 1, 4. [przypis edytorski]

nie mieszkać (starop.) — nie zwlekać. [przypis edytorski]

nie mieszkając (daw.) — nie tracąc czasu, nie zwlekając. [przypis edytorski]

nie mieszkając (daw.) — nie tracąc czasu; niezwłocznie. [przypis edytorski]

nie mieszkając (daw.) — nie tracąc czasu. [przypis edytorski]

nie mieszkając (daw.) — nie zwlekając, nie tracąc czasu. [przypis edytorski]

nie mieszkając (daw.) — nie zwlekając. [przypis edytorski]

nie mieszkając (daw.) — tu: nie zwlekając. [przypis edytorski]

nie mieszkając (starop.) — nie zwlekając. [przypis edytorski]

nie mieszkajmy — nie zwlekajmy, nie czekajmy. [przypis edytorski]

nie mieściż ona w sobie — czy nie mieści w sobie; czy nie zawiera. [przypis edytorski]

nie milknęły — dziś raczej: nie milkły. [przypis edytorski]

nie minęło dwóch tygodni — popr.: nie minęło dwa tygodnie. [przypis edytorski]

nie minęło trzech miesięcy — dziś popr.: nie minęły trzy miesiące. [przypis edytorski]

Nie mnie, Polsko, nie mnie, ale imieniu Twojemu — parafraza początku Psalmu 115. [przypis edytorski]

nie mniejszą tamtecznej — dziś: nie mniejszą od tamtejszej. [przypis edytorski]

nie mogą być, tylko obroną niewoli i despotyzmu — nie mogą być niczym innym, jak tylko obroną niewoli i despotyzmu. [przypis edytorski]

nie mogą zwiększać się, tylko dopokąd dobru powszechnemu nie szkodzą — mogą się zwiększać tylko tyle, na ile nie szkodzą powszechnemu dobru. [przypis edytorski]

nie mogę czytać — w sensie: nie umiem czytać (i nie wiem, co znaczy ten napis). [przypis edytorski]

Nie mogę tylko słowa ich powtórzyć — w późn. wyd. tłumaczenie poprawiono: „Ja mogę tylko słowa ich powtórzyć”. [przypis edytorski]

nie mogęż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie mogę, czyż nie mogę. [przypis edytorski]

nie mogęż (…) powiedzieć — konstrukcja z partykułą -że (skróconą do -ż); znaczenie: czy nie mogę powiedzieć. [przypis edytorski]

nie mogli jak pół (…) otrzymać — nie mogli otrzymać więcej niż pół. [przypis edytorski]

nie mogła znieść ich ziemia — ziemia nie była w stanie zapewnić wystarczająco pastwisk dla ich licznych stad, zob. Raszi do 13:6. [przypis edytorski]

nie mogłażby — czy nie mogłaby. [przypis edytorski]

nie mogłem obronić się (…) refleksji — nie mogłem obronić się przed refleksją. [przypis edytorski]

nie mogłem stworzyć, jeno rzecz dorywczą — zdanie eliptyczne, konstrukcja daw. często stosowana; znaczenie: „nie mogłem stworzyć nic więcej jak tylko rzecz dorywczą”. [przypis edytorski]

Nie mogu mołczat' (ros.) — Nie mogę milczeć. [przypis edytorski]

Nie moja wola, tylko Twoja! — cytat biblijny, Łk 22:42. [przypis edytorski]