Przypisy

nieczemu — tu: nie bez powodu. [przypis edytorski]

nieczesny (daw.) — dokonany w niewłaściwym czasie. [przypis edytorski]

nieczujny — nieuważający, niezachowujący czujności. [przypis edytorski]

Nieczystość jest w winie i swary są w pijaństwie: kto się w nich kocha, mądrym nie będzie — Prz 20, 1. [przypis edytorski]

niedająca się wymienić — tu: niedająca się nazwać; nie do nazwania. [przypis edytorski]

niedalekoś — konstrukcja ze skróconym do końcówki czasownikiem; znaczenie: niedaleko jesteś. [przypis edytorski]

niedarowane — nie do wybaczenia. [przypis edytorski]

niedawne wypadki, które oglądaliśmy na własne oczy — wojnę peloponeską, pomiędzy największymi ówczesnymi potęgami greckimi: Związkiem Morskim pod przewodnictwem Aten a Związkiem Peloponeskim pod przewodnictwem Sparty (Lacedemonu), toczoną o hegemonię nad całą Grecją. [przypis edytorski]

niedawnemi laty — dziś: niedawnymi latami; w niedawnym czasie. [przypis edytorski]

niedawno (starop.) — wkrótce. [przypis edytorski]

Niedawno ukończyłem opowieść o Mośkach, Joskach i Srulach — Mośki, Joski i Srule to tytuł powieści Korczaka o przygodach żydowskich chłopców na koloniach w Michałówce. [przypis edytorski]

niedawno zeszły — niedawno zmarły; od zejść: umrzeć. [przypis edytorski]

Niedawnoś wolność zabrał (…) wieki — czwarta strofa pochodzi, z pewnymi przekształceniami, z wersji hymnu Antoniego Goreckiego. W całości hymn ten brzmi: „O ty! którego potężna prawica/ W chwili świat zniszczyć, w chwili stworzyć może,/ Co się lud biedny twą łaską zaszczyca,/ Ty ojców naszych nieśmiertelny Boże!/ Niesiemy modły przed twoje ołtarze,/ Zostaw nas, Panie, przy wolności darze./ Niech innym góry swe złoto oddadzą,/ Niechaj ich miecza żelazna potęga,/ Dzierżąc okuty świat pod swoją władzą,/ Od wiecznych lodów do ognia dosięga./ My niesiem prośby przed Twoje ołtarze,/ Zostaw nas, Panie, przy wolności darze./ Chwilęś ją tylko zabrał z naszej ziemi,/ A łez, krwi naszej popłynęły rzeki,/ Jakżeż to musi być okropnie z temi,/ Którym ty wolność odbierzesz na wieki?/ Niesiemy modły przed Twoje ołtarze,/ Zostaw nas wiecznie przy wolności darze./ Jedno twe słowo, wielki gromów Panie,/ Z prochów nas, z prochów wskrzesić było zdolne,/ Jeśli znów karać twa wola nastanie,/ Obróć nas w prochy, ale w prochy wolne./ Niesiemy modły przed Twoje ołtarze,/ Zostaw nas, Panie, przy wolności darze”. W wersji ze Śpiewów nabożnych polskich z 1861 r. strofa ta pojawia się w dalszej części utworu, oczywiście przekształcona. [przypis edytorski]

niedawny na mój skon — szyk przestawny; inaczej: na mój niedawny skon. [przypis edytorski]

niedba (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie dba. [przypis edytorski]

niedba (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie dba. [przypis edytorski]

niedbać na co (starop.) — nie dbać o co. [przypis edytorski]

niedbając (starop. forma ort.) — nie dbając. [przypis edytorski]

niedbała (starop. forma ort.) — dziś popr.: [gładkości, o którą] nie dbała. [przypis edytorski]

niedbały (starop. forma ort.) — dziś: nie dbały; nie dbać na co: nie dbać o co, nie przejmować się czym. [przypis edytorski]

niedbam (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie dbam. [przypis edytorski]

niedecyzja — trudność w podejmowaniu decyzji. [przypis edytorski]

nieder mit den Slaven (niem.) — precz (dosł. „w dół”) ze Słowianami. [przypis edytorski]

niedeterminowany (daw.) — tu: nieoznaczony, taki, którego jeszcze nie zidentyfikowano. [przypis edytorski]

niedobryś — skrót od: niedobry jesteś. [przypis edytorski]

niedobrze patrzy — tu: źle wygląda. [przypis edytorski]

niedobyty — dziś: niezdobyty. [przypis edytorski]

niedocieczony (daw.) — nieodgadniony, tajemniczy; por. dociekać: badać, domyślać się. [przypis edytorski]

niedogarek (daw.) — niedopałek. [przypis edytorski]

niedogarek — dziś: niedopałek. [przypis edytorski]

niedogarek — niedopałek. [przypis edytorski]

niedogorzały — niedopalony; por. gorzeć: płonąć. [przypis edytorski]

niedojda — tu: niedorozwinięta. [przypis edytorski]

niedołężnik — dziś: niedołężny (człowiek); niedołęga. [przypis edytorski]

niedołężny — mający obniżoną sprawność fizyczną, nieudolny [przypis edytorski]

niedomrocze (neol.) — niecałkowity zmierzch. [przypis edytorski]

niedoperz — dziś popr.: nietoperz. [przypis edytorski]

niedoperz (gwar.) — nietoperz. [przypis edytorski]

niedoperzy — forma charakterystyczna dla tłumacza (A. Mickiewicza); dziś popr.: nietoperzy. [przypis edytorski]

niedopląs (neol.) — niezdarny sposób poruszania się. [przypis edytorski]

niedorostek – nastoletni chłopiec. [przypis edytorski]

niedosiągnieni — dziś: niedosięgli. [przypis edytorski]

niedoskonalszych — dziś popr.: mniej doskonałą. [przypis edytorski]

niedostały (starop.) — niedojrzały. [przypis edytorski]

niedostateczny (daw.) — taki, któremu brakuje. [przypis edytorski]

niedostawać (daw.) — brakować. [przypis edytorski]

niedosyć czynią — dziś: nie czynią zadość. [przypis edytorski]

niedośpiały (daw.) — niedojrzały. [przypis edytorski]

niedotkliwy — tu: niedający się dotknąć. [przypis edytorski]

niedotkniony — dziś popr. forma: niedotknięty. [przypis edytorski]

niedowarzeniec — człowiek niedojrzały, niepoważny. [przypis edytorski]

niedowarzony — nie do końca ukształtowany pod względem psychicznym. [przypis edytorski]

niedowarzony — tu: niedogotowany. [przypis edytorski]

niedowidztwo — dziś popr.: niedowidzenie. [przypis edytorski]

niedowolen — niezadowolony. [przypis edytorski]

niedowolen takową ofiarą — niezadowolony z takiej ofiary. [przypis edytorski]

niedowolny (z ros.) — niezadowolony. [przypis edytorski]

niedrug (z ukr. nedruh) — wróg. [przypis edytorski]

Niedzica — wieś w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim. [przypis edytorski]

niedziela (daw., rus.) — tydzień. [przypis edytorski]

niedziela (daw.) — tu: tydzień. [przypis edytorski]

niedziela (daw.) — tydzień. [przypis edytorski]

Niedziela Palmowa — święto chrześcijańskie przypadające 7 dni przed Wielkanocą, obchodzone na pamiątkę przybycia Jezusa do Jerozolimy i rozpoczynające Wielki Tydzień, związane z tradycją wykonywania palm wielkanocnych. [przypis edytorski]

Niedziela (…) Po sześciu dniach pracy — w XIX w. i w I poł. XX w. pracowano przez sześć dni w tygodniu. W Polsce wolne od pracy soboty wprowadzono dopiero w latach 70., pierwszą wolną sobotą był dzień 21 lipca 1973 r. [przypis edytorski]

Niedziela Przewodnia a. Biała — niedziela po niedzieli wielkanocnej, obchodzona jako kontynuacja świąt wielkanocnych w prawosławiu, starokatolicyzmie i tradycjonalizmie katolickim; w Kościele katolickim od 2000 roku obchodzona jako Niedziela Miłosierdzia Bożego. [przypis edytorski]

niedziela przewodnia — druga niedziela po Wielkanocy. [przypis edytorski]

niedziela (starop.) — tu: tydzień. [przypis edytorski]

niedziela — tu daw.: tydzień. [przypis edytorski]

niedziela, że się jeden dzień nie idzie — dawniej był w tygodniu tylko jeden dzień odpoczynku od pracy i nauki: niedziela. Wolne soboty wprowadzono stopniowo, w Stanach Zjednoczonych dla niektórych grup pracowników już przed II wojną światową, w Polsce dopiero w latach 70. i 80. XX w. [przypis edytorski]

niedziele (daw.) — tygodnie. [przypis edytorski]

niedzieli — popr. niedziele, tj. tygodnie. [przypis edytorski]

niedźwiadek (daw.) — skorpion. [przypis edytorski]

niedźwiednia — ubranie (futro) z niedźwiedziej skóry. [przypis edytorski]

niedźwiednik (przest.) — człowiek oprowadzający tresowane niedźwiedzie; niedźwiednicy zarabiali na pokazach, prowadząc wędrowny tryb życia. [przypis edytorski]

niedźwiedzia idącego w hurku (daw. reg.) — niedźwiedzia między osaczającymi go gromadą (hurmą) psami. [przypis edytorski]

niedźwiedziami zasłane — wyścielone niedźwiedzimi skórami. [przypis edytorski]

Niedźwiedzica — chodzi o jedną z konstelacji północnego nieba, Wielką lub Małą Niedźwiedzicę. [przypis edytorski]

Niedźwiedzica — w oryginale: Arktur (gr. Arktouros, dosł.: strażnik niedźwiedzia): najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Wolarza, czwarta co do jasności na nocnym niebie; położona w pobliżu Wielkiej Niedźwiedzicy, za którą podąża wraz z obrotem sfery niebieskiej; w tym miejscu nazwa Arktur pojawia się po raz pierwszy w historii. [przypis edytorski]

Niedźwiedzica (…) w zmroku zachodnim pierwsza zaświeci wspaniale — Arktur po raz pierwszy w ciągu roku pojawia się wieczorem nad wschodnim horyzontem pod koniec lutego (jak pisze Hezjod, 60 dni po przesileniu zimowym). [przypis edytorski]

niedźwiedziowi w dole — istniała metoda polowania na niedźwiedzie przez zastawianie na nie pułapek w postaci dołów. [przypis edytorski]

niedźwiedziów — dziś popr. forma D. lm: niedźwiedzi. [przypis edytorski]

niedźwiedź — starop. forma (tu uwspółcześniona) pisowni: miedźwiedź. [przypis edytorski]

niedźwiedź szary — też: niedźwiedź grizli (ang. grizzly), podgatunek niedźwiedzia brunatnego, zamieszkujący północno-zachodnią część Ameryki Północnej. [przypis edytorski]

niedźwiedź — we fr. żargonie drukarskim: robotnik pracujący przy prasie drukarskiej; por. pierwsza część cyklu, Dwaj poeci. [przypis edytorski]

nieeuklidesowa geometria — geometria, która nie spełnia co najmniej jednego z aksjomatów geometrii Euklidesa; pierwsze geometrie nieeuklidesowe rozwinięto w XIX w. [przypis edytorski]

niefolguj (daw.) — dziś popr. ortografia: nie folguj; folgować sobie: pozwalać sobie. [przypis edytorski]

niegdy (daw.) — kiedyś, niegdyś. [przypis edytorski]

niegdy (daw.) — niegdyś, kiedyś. [przypis edytorski]

niegdy — niegdyś, kiedyś. [przypis edytorski]

niegdy — niegdyś. [przypis edytorski]

niegdy (starop.) — czasem. [przypis edytorski]

niegdy — w Legatach, tj. dziele poprzedzającym Wielki Testament. [przypis edytorski]

niegdyć (daw.) — kiedyś. [przypis edytorski]

niegdysiejszy (daw.) — dawny. [przypis edytorski]

niegdyś legia cała okrzyknęła mnie cezarem dla gładkości liców moich — jest to tylko plotka, podkreślająca homoerotyczny rys w charakterystyce Heliogabala; cieszył się on popularnością wśród legionistów, jednakże o jego wyborze na cesarza zadecydowała złożona sytuacja polityczna i energiczne działania jego matki (Julii Soaemias) i babki (Julii Maesy), zdecydowanie żądnej władzy: kiedy w 217 r. n.e. zginął zamordowany cesarz Karakalla, Julia Maesa (jego ciotka) wraz ze swą córką, matką Heliogabala, wszczęły rewoltę w celu przywrócenia dynastii Sewerów, przekonały legionistów, że Heliogabal (Warius Awitus Bassjanus, 204–222) jest naturalnym synem Karakalli i wykorzystując niezadowolenie wojska oraz nieufność wobec sprawującego władzę po Karakalli prefekta pretorianów Makrynusa, doprowadziły do obwołania go przez pretorianów prawowitym cesarzem (16 maja 218 r.); kiedy w dodatku kilka tygodni później armia Makrynusa została pokonana przez legiony Heliogabala pod Antiochią, a sam Makrynus najpierw salwował się ucieczką, a następnie został zamordowany, senat poczuł się zmuszony zatwierdzić wybór Heliogabala na cesarza. [przypis edytorski]

niegdyś wskutek wielkiego wstrząśnienia (…) fal nurt rozszalały Sycylię od Hesperii oddarł — Sycylia stanowiła niegdyś całość z Półwyspem Apenińskim, a jej oderwanie musiały spowodować erupcje wulkaniczne; Wergiliusz daje tu wyraz wiedzy starożytnych na ten temat. [przypis edytorski]

nieglaźno (daw.) — nieukładnie, niezręcznie. [przypis edytorski]

niegłupim — dziś raczej: nie jestem głupi. [przypis edytorski]

niegodiasz (daw.) — niegodziwiec. [przypis edytorski]

niegodna — dziś popr. forma: niegodne. [przypis edytorski]