Przypisy

Zaduszki — także: Dzień Zaduszny lub Święto Zmarłych, święto w kościołach chrześcijańskich poświęcone wspomnieniu wszystkich zmarłych wiernych, obchodzone 2 listopada, następnego dnia po święcie Wszystkich Świętych; święto wywodzi się z ludowych uroczystości ku czci zmarłych obchodzonych w kulturze przedchrześcijańskiej, opartych na tym samym przeświadczeniu o obcowaniu dusz zmarłych z żywymi oraz o mocy wstawienniczej żyjących. [przypis edytorski]

Zaduszków — dziś popr.: Zaduszek; Zaduszki (Dzień Zaduszny lub Święto Zmarłych): święto w kościołach chrześcijańskich poświęcone wspomnieniu wszystkich zmarłych wiernych, wywodzące się z ludowych uroczystości ku czci zmarłych obchodzonych w kulturze przedchrześcijańskiej; Po świętej rzece Irawadi pływają lampy w Dzień Zaduszków: mowa o jesiennym święcie ku czci Shin Upagutty (Upagota), powszechnie czczonego w delcie rz. Irawadi buddyjskiego arahanta, który ma zamieszkiwać w pałacu z brązu w oceanie i chronić wiernych przed burzami i powodziami. [przypis edytorski]

zaduszny — czyniony za dusze. [przypis edytorski]

za dużośmy mieli — za dużo mieliśmy. [przypis edytorski]

zadworować (daw.) — zażartować. [przypis edytorski]

zadychliwość (gw.) — zadyszka. [przypis edytorski]

zadychra (łac. Branchipus) — rodzaj skorupiaka z rzędu bezpancerzowców, należącego do zwierząt słodkowodnych; w Polsce występuje zadychra pospolita (Branchipus schaefferi), żyjąca w okresowo wysychających zbiornikach wodnych. [przypis edytorski]

zadywytsia wsij swit bożyj (ukr.) — zadziwi się cały boży świat. [przypis edytorski]

zadźwiękło — dziś popr. zadźwięczało. [przypis edytorski]

zadźwięknąć (daw.) — zadźwięczeć. [przypis edytorski]

zadżdżyło się — spadł deszcz; por. dżdżyć: padać (o deszczu). [przypis edytorski]

zadżdżyło — spadło jak deszcz. [przypis edytorski]

zadziać się (daw.) — zapodziać się. [przypis edytorski]

zadziczony — dziś: zdziczały. [przypis edytorski]

zadzierać (gw.) — zahaczać. [przypis edytorski]

zadziergnąć — dziś popr.: zadzierzgnąć. [przypis edytorski]

zadzierny — dziś raczej: zadziorny. [przypis edytorski]

zadzierżawać (daw.) — utrzymywać. [przypis edytorski]

zadzierżystość — zadziorność. [przypis edytorski]

zadzierżysty a. zadzierzysty (daw.) — zadziorny. [przypis edytorski]

zadzierzgać — zawiązywać. [przypis edytorski]

zadzierzgnąć — zaciągnąć, zawiązać. [przypis edytorski]

zadzierzgnąć — zawiązać. [przypis edytorski]

zadzierzgnięty — zawiązany, mocno ściśnięty w węzeł lub pętlę. [przypis edytorski]

zadzierzysty — charakterny. [przypis edytorski]

zadzierzysty — skłonny do zaczepek. [przypis edytorski]

zadzierzysty — skłonny do zaczepki. [przypis edytorski]

zadzierzysty — zadziorny, butny, bojowy. [przypis edytorski]

zadziwienie (przestarz.) — zdziwienie. [przypis edytorski]

zadzwoń na lekarza — popr.: zadzwoń do lekarza. [przypis edytorski]

Zärtlichkeit — hier: Schwachheit. [przypis edytorski]

zafantować — dać w zastaw. [przypis edytorski]

zafantować (daw.) — dać w zastaw za długi. [przypis edytorski]

zafantować (daw.) — zająć za długi. [przypis edytorski]

zafantowany (daw.) — zajęty za długi. [przypis edytorski]

Za faraona Semempsesa ukazywały się… Za Boetosa rozwarła się ziemia… Za panowania Neferchesa wody Nilu przez jedenaście dni były słodkie jak miód. — zaczerpnięte z historii Egiptu spisanej w III w. p.n.e. przez kapłana egipskiego Manethona. [przypis edytorski]

zafarbowany — tu: zakrwawiony; por. farba: krew. [przypis edytorski]

zaferować (z łac. fero, ferre: nieść, podawać, przekazywać) — tu: przynieść (wypłatę), zarobić. [przypis edytorski]

zaforszusować (daw.) — wypłacić zaliczkę. [przypis edytorski]

zafrasować się (daw.) — zasmucić się, zmartwić. [przypis edytorski]

zafrasować się (daw.) — zmartwić się. [przypis edytorski]

zafrasować się (starop.) — zmartwić się, zasmucić się. [przypis edytorski]

zafrasować się — zmartwić się. [przypis edytorski]

zafrasowany (daw.) — zmartwiony. [przypis edytorski]

zafrasowany (daw.) — zmartwiony, zasmucony. [przypis edytorski]

zafrasowany — zmartwiony. [przypis edytorski]

zafrasowany — zmartwiony, zasmucony. [przypis edytorski]

zafryzowany — skręcony w loki, pukle. [przypis edytorski]

zagąszcza — dziś: gąszcz a. zarośla. [przypis edytorski]

zagabać (daw.) — zagadnąć. [przypis edytorski]

zagabnąć (daw.) — zagadnąć. [przypis edytorski]

zagabnąć (daw.) — zagadnąć, tu: obrazić. [przypis edytorski]

zagabnąć — zagadnąć. [przypis edytorski]

zagabnąć — zagadnąć, zaczepić. [przypis edytorski]

zagadki słać do Kuryjera — chodzi o „Kurier Warszawski”, założoną w 1821 r. najważniejszą gazetę informacyjną Królestwa Polskiego. [przypis edytorski]

zagadkowiej — dziś popr.: bardziej zagadkowo. [przypis edytorski]

zagadł (forma 3 os. lp. rodz. m. od: zagadnąć) — dziś popr. zagadnął. [przypis edytorski]

zagadło — dziś popr.: zagadnęło. [przypis edytorski]

zagadnął — u Cylkowa 'powiedział to (Kain Heblowi)'; tekst nie precyzuje, co powiedział Kain, słowa 'to' nie ma w oryginale, 'powiedział to' sugeruje, że powiedział mu treść poprzedniego wersetu, co wprowadza w błąd. [przypis edytorski]

Zagadnienia filozofii dziejów — rozprawa Georga Simmla z 1904 roku. [przypis edytorski]

zagadnienie reformy rolnej, parcelacji… — reforma rolna uchwalona w 1920 przez sejm przewidywała przymusową parcelację, czyli podział wielkich posiadłości ziemskich na mniejsze działki (parcele), i wykup utworzonych działek przez bezrolnych i małorolnych mieszkańców wsi. Na zagospodarowanie nabytych gospodarstw państwo udzielało taniego, długoterminowego kredytu ze specjalnego funduszu. Przewidziano parcelację do 200 tys. ha rocznie, a porozumienie stronnictw prawicowych w 1925 ograniczyło parcelację prawie wyłącznie do majątków państwowych i publicznych. W latach 1930–1935 dokonano parcelacji tylko ok. 60–130 tys. ha rocznie, do 1939 reformę zrealizowano w ok. 60%. [przypis edytorski]

zagadnienie Rogacza, Stosu albo Żniwiarza — nazwy staroż. paradoksów, rozważanych przez stoików. Rogacz: Czego nie straciłeś, to nadal masz; nie straciłeś rogów, a więc nadal masz rogi. Stos: Kiedy usuniesz ze stosu jedno ziarno, nadal pozostanie stosem; jeśli ze stosu pojedynczo usuwasz kolejne ziarna, aż zostanie już tylko jedno, to kiedy stos przestał nim być? [przypis edytorski]

zagadniony (daw. forma) — dziś: zagadnięty. [przypis edytorski]

zagadniony — imiesłów przym. bierny, dziś popr. z inną końcówką: zagadnięty. [przypis edytorski]

zagaić — zacząć rozmowę, dyskusję, obrady itp. [przypis edytorski]

Zagaił o królu Jakubie, o pretendencie, o dawnym dworze w Saint-Germain — Jakub II (1633–1701), ostatni katolicki król Anglii (oraz Szkocji, jako Jakub VII), został w 1688 zdetronizowany przez parlament i uciekł do Francji; na wygnaniu przebywał w podarowanym mu przez Ludwika XIV pałacu w Saint-Germain-en-Laye pod Paryżem; po jego śmierci pretendentem do tronu został jego jedyny syn. [przypis edytorski]

zagarniono — dziś: zagarnięto. [przypis edytorski]

zagartywać (daw.) — zagarniać. [przypis edytorski]

zagiąć parol (daw.) — upatrzyć sobie kogoś. [przypis edytorski]

zagiąć parol (daw.) — uwziąć się. [przypis edytorski]

zagiąć parol — powziąć mocne postanowienie względem kogoś. [przypis edytorski]

zaginione plemiona — część narodu izraelskiego, która została przesiedlona przez Asyryjczyków po upadku Królestwa Izraela w końcu VIII w. p.n.e. Biblia ani inne źródła nie podają jednoznacznie, co się z nimi stało, dlatego w tradycji żydowskiej trwa nadzieja, że potomkowie zaginionych Żydów żyją gdzieś w ukryciu i kiedyś połączą się z narodem. Zaginione plemiona bywają też nazywane Czerwonymi Żydami (Die Roite Yiddelech). [przypis edytorski]

zagłębie (daw.) — miejsce zagłębione, kotlina, dolina. [przypis edytorski]

za głębokoście go (…) wrazili — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; znaczenie: za głęboko go wraziliście. [przypis edytorski]

za głęboko w fale zaszedł — cytat z noweli Cypriana Kamila Norwida pt. Menego. [przypis edytorski]

Zagłoba — bohater Trylogii Henryka Sienkiewicza (1846–1916), znany ze swego sprytu. [przypis edytorski]

zagłuchnąć (daw.) — ucichnąć. [przypis edytorski]

zaglądnął (reg.) — zajrzał. [przypis edytorski]

zagnieść pajęczyny z chlebem. U Sienkiewicza zawsze tak leczono rany — w powieściach Ogniem i mieczem oraz Potop, których akcja rozgrywa się w XVII w. [przypis edytorski]

Zagórski, Jerzy (1907–1984) — poeta i prozaik, wraz z Czesławem Miłoszem współtwórca przedwojennej grupy poetyckiej Żagary. [przypis edytorski]

Zagórski, Włodzimierz (1882–1927?) — generał brygady, dowódca i organizator lotnictwa polskiego. W roku 1926 oskarżany o osobiste ostrzeliwanie wojsk Piłsudskiego, aresztowany. Zaginął, prawdopodobnie zamordowany przez piłsudczyków. [przypis edytorski]

zagodzić — załatwić coś ugodowo; załagodzić sprzeczności, spór. [przypis edytorski]

zagodzić — zgodzić, pogodzić. [przypis edytorski]

zagończyk (hist.) — żołnierz doświadczony w walce na tyłach wroga, zwł. oddziałów tatarskich. [przypis edytorski]

zagon (daw.) — oddział wojska operujący na obcym terytorium. [przypis edytorski]

zagon — długi pas ziemi uprawnej. [przypis edytorski]

zagon — długi, wąski pas ziemi. [przypis edytorski]

zagonek — zdrob. zagon; długi pas ziemi uprawnej. [przypis edytorski]

zagonik, właśc. zagon — oddział lekkiej jazdy, najczęściej przeznaczony do szybkich wypadów daleko na tereny wroga w celu zdobycia łupów, wzięcia ludzi w jasyr (tj. w niewolę) i osłabienia obrony przeciwnika. [przypis edytorski]

zagon — oddział wojska operujący na obcym terytorium. [przypis edytorski]

zagonowa szlachta — szlachta posiadająca niewiele gruntów. [przypis edytorski]

zagon — tu: oddział wojsk tatarskich. [przypis edytorski]

zagon — wąski kawałek ziemi uprawnej. [przypis edytorski]

zagorą — zagorzą; zapalą się. [przypis edytorski]

Zagoskin, Michaił Nikołajewicz (1789–1852) — pisarz rosyjski; pod wpływem Waltera Scotta pisał powieści historyczne. [przypis edytorski]

zagospodarowywa — dziś popr.: zagospodarowuje. [przypis edytorski]

zagrać „Tadeusza” — zagrać pieśń o św. Judzie Tadeuszu, orędowniku w sprawach beznadziejnych. Śpiewali ją żebracy, stąd śpiewać a. grać Tadeusza oznaczało wpaść w nędzę, pójść z torbami. [przypis edytorski]

zagrały trąbki wsiadanego przez munsztuk — dano stłumiony sygnał do odjazdu; munsztuk — kiełzno, element uprzęży, zakładany na pysk koński i służący do kierowania szczególnie nieposłusznym wierzchowcem. [przypis edytorski]

Zagreus (mit. gr.) — bóg utożsamiany z Dionizosem, syn Zeusa i Persefony, w dzieciństwie rozszarpany przez tytanów, odrodzony z Zeusa i Semele. [przypis edytorski]

zagrobny (przestarz.) — zagrobowy. [przypis edytorski]