Przypisy

Niech się wprzód każdy dobrze zastanowi, nim «kocham ciebie» drugiej duszy powie!” — fragment komedii Aleksandra Fredry (1793–1876) pt. Pan Benet. [przypis edytorski]

Niech sobie będzie czarna jak Murzynka — w czasach Szekspira śniada, ciemna cera uchodziła za brzydką. [przypis edytorski]

Niech też po śmierci nie znajdzie litości — w późn. wyd. tłumaczenie zweryfikowano w tym miejscu: „Niech się nad trupem jej ptaki litują”. [przypis edytorski]

niech też — tu właśc.: niech więc. [przypis edytorski]

niech to się stanie po stu dwudziestu latach — według Biblii (Rdz 6, 3), Bóg ustalił limit ludzkiego życia na 120 lat. [przypis edytorski]

niech twoją stanie się to sprawą — niech to się stanie za twoją sprawą (dzięki tobie). [przypis edytorski]

„niech umrze” starego Corneille'a — nawiązanie do tragedii fr. dramatopisarza Pierre'a Corneille'a (1606–1684) pt. Horacjusz. [przypis edytorski]

Niech więc ludy słowiańskie nie zazdroszczą narodowi polskiemu… — Literatura słowiańska wykładana w Kolegium francuzkiem, Poznań 1865, t. 3, s. 6. [przypis edytorski]

niech wnet z domu wybieże a ogień obwoływa — sens: niech wybiegnie szybko z domu i ostrzega przed pożarem. [przypis edytorski]

Niech wódz ten mówi (…) łzy wasze płyną — w późn. wyd. zweryfikowano tłumaczenie w tym miejscu: „Niech wódz ten młody opowie wam wszystko,/ Ja, stojąc obok, gorzko będę płakał”. [przypis edytorski]

Niech wszechmocna najpierwej cześć odbierze władza (…) Z piewcami zdrad i matactw nie pójdziem w zawody — wiersz rozpoczynający księgę trzecią Kroniki Galla Anonima i stanowiący jej poetyckie streszczenie w oryginale pisany jest strofami liczącymi po trzy wersy (tj. tercyną). [przypis edytorski]

niech źrenica olsnie marząc twoje lica — niech oko oślepnie, marząc o twojej twarzy. [przypis edytorski]

niechać (daw.) — nie ruszać; por. dziś: poniechać. [przypis edytorski]

niechać (daw.) — nie ruszać; zaniechać, porzucić, zostawić. [przypis edytorski]

niechać (daw.) — odstąpić; por. zaniechać. [przypis edytorski]

niechać (daw.) — tracić. [przypis edytorski]

niechać (daw.) — zaniechać, porzucić. [przypis edytorski]

niechać (daw.) — zostawić; por. poniechać. [przypis edytorski]

niechać (daw.) — zostawić, porzucić. [przypis edytorski]

niechać — nie ruszać; por. poniechać czego. [przypis edytorski]

niechać — nie ruszać. [przypis edytorski]

niechać on mówi (starop.) — konstrukcja z partykułą ci, skróconą do -ć; znaczenie: niechże on mówi, niechaj sobie mówi. [przypis edytorski]

niechać — porzucić, zaprzestać. [przypis edytorski]

niechać — porzucić, zostawić, zaniechać. [przypis edytorski]

niechaj będą na pokarm wam — u Cylkowa 'wam niechaj będą na pokarm'. [przypis edytorski]

niechaj będzie to świadectwem — Bóg będzie świadkiem, zob. Raszi do 31:44. «Słowa tego przymierza będą świadczyć między mną a tobą», zob. Radak do 31:44. [przypis edytorski]

niechaj ci to będzie znakiem na ręku twoim, i pamiątką między oczyma twoimi — w tradycji żydowskiej nakaz ten odczytuje się zarówno symbolicznie (należy zawsze działać i myśleć zgodnie z nakazami Tory), ale także dosłownie: fragmenty Tory nawiązujące do wyjścia z Micraim (Egiptu) mają być napisane i umieszczone na ręce oraz na czole, zob. Raszi do 13:9. Dlatego Żydzi używają tefilin (p tefila), filakterie z gr. phylakterion. Są to dwa czarne pojemniki wykonane ze skóry, w których znajdują się cztery fragmenty z Tory przepisane ręcznie na zwitkach pergaminu przez kopistę (sofera). Tefilin zakłada się do modlitwy w dni powszednie, jeden na głowę, a drugi na ramię. Oba zawierają te same fragmenty Tory (Wj 13:1–10, Wj 11–16, Pwt 6:4–9, Pwt 11:13–21) z tym, że w tefilin na rękę są one zapisane na jednym zwitku pergaminu, a w tym na głowę na czterech osobnych zwitkach, umieszczonych w czterech oddzielnych komórkach skórzanego pojemnika. [przypis edytorski]

niechaj da wam miłosierdzie — «Teraz nie brakuje wam już nic oprócz modlitwy, więc oto modlę się za was», zob. Raszi do 43:14. [przypis edytorski]

niechaj (daw.) — nie ruszać; zaniechać, porzucić. [przypis edytorski]

niechaj grzesznym będę — «Związałem się poważnym wyrokiem, że będę odrzucony w obu światach», zob. Raszi do 44:32. [przypis edytorski]

Niechaj mi się stanie według słowa Twego — Łk 1, 38: słowa Marii w odpowiedzi na zapowiedź przekazaną przez anioła, że za sprawą Boga stanie się ciężarna i urodzi syna, Jezusa. [przypis edytorski]

niechaj patrzy każdy swego (daw.) — niech każdy pilnuje swoich spraw. [przypis edytorski]

niechaj pozostanie twoim, co twoje! — tymi słowami Esaw przyznał Jakubowi prawa do błogosławieństw od ich ojca, zob. Raszi do 33:9. [przypis edytorski]

niechaj przeczyta Malthusa — tj. Prawo ludności Thomasa Malthusa (1766–1834), prof. ekonomii politycznej, który wprowadzając czynnik demograficzny do rozważań na temat procesu rozwoju gospodarczego i społecznego, dowodził, że przyrost ludności stanowi zagrożenie, obniżając poziom zamożności społeczeństwa i prowadząc nieuchronnie do klęski głodu oraz nędzy. [przypis edytorski]

niechaj rozrosną się w mnóstwo — hebr. וְיִדְגּוּ (wajidgu): ‘przymnażać, zwiększać’, zawiera w sobie słowo דָּג (dag): ‘ryba’. Niech mnożą się, «na podobieństwo ryb, które płodzą i rozmnażają się, a złe oko nie ma nad nimi władzy», zob. Raszi do 48:16. [przypis edytorski]

niechaj się ozowie (starop.) — niech się odezwie. [przypis edytorski]

niechaj (starop.) — forma trybu rozkazującego: zaniechaj czego, porzuć co. [przypis edytorski]

niechaj — zaniechaj; tj. zaprzestań czegoś, porzuć coś. [przypis edytorski]

niechajcie mnie — zostawcie mnie; por. poniechać czego. [przypis edytorski]

niechajże — poniechaj; zostaw (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że) [przypis edytorski]

niechanie (daw.) — zaprzestanie czegoś, dziś tylko w formie dokonanej: zaniechanie. [przypis edytorski]

Niechby już — «Wystarczająco [wielką łaską] dla mnie będzie, gdy choć Iszmael będzie żył […]. Ale Bóg odrzekł mu: dostaniesz i to, i to: Icchak [Izaak] się urodzi i Iszmael będzie żył», zob. Bechor Szor do 17:18. [przypis edytorski]

niechby — partykuła wprowadzająca zdania i równoważniki zdań wyrażające życzenie. [przypis edytorski]

niechcąc (daw.) — dziś: niechcący; mimochodem. [przypis edytorski]

niechcąc (starop.) — dziś popr.: nie chcąc. [przypis edytorski]

niechcąc (starop. forma) — dziś: nie chcąc. [przypis edytorski]

niechcąc (starop. forma ort.) — dziś: nie chcąc. [przypis edytorski]

niechcąco — dziś: niechcący. [przypis edytorski]

niechcąco — dziś popr. forma: niechcący. [przypis edytorski]

niechcąco — dziś popr.: niechcący. [przypis edytorski]

niechcący (starop.) — dziś popr. forma imiesłowu: nie chcąc. [przypis edytorski]

niechce (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chce. [przypis edytorski]

niechcesz (starop. forma ort.) — dziś: nie chcesz. [przypis edytorski]

niechcę (daw.) — dziś: nie chcę. [przypis edytorski]

niechcę (starop. forma ort.) — dziś: nie chcę. [przypis edytorski]

niechcę (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chcę. [przypis edytorski]

niechciał (starop. forma ort.) — dziś: nie chciał. [przypis edytorski]

niechciał (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chciał; iakoć niechciał: jak nie chciał ci [dać przejścia itd.]. [przypis edytorski]

niechciał (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chciał. [przypis edytorski]

niechciała (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chciała; Piotr Kochanowski stosuje zamiennie pisownię łączną lub rozdzielną tego typu form. [przypis edytorski]

niechciała (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chciała. [przypis edytorski]

niechciałem (starop. forma ort.) — dziś: nie chciałem. [przypis edytorski]

niechcieć (starop. forma ort.) — nie chcieć. [przypis edytorski]

niechciwy — niepragnący. [przypis edytorski]

niechęcić — dziś: zniechęcać. [przypis edytorski]

niechędogo (daw.) — niedbale. [przypis edytorski]

niechodzić (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chodzić. [przypis edytorski]

niechta (gw.) — niech tam, niechaj. [przypis edytorski]

niechuć (starop.) — niechęć. [przypis edytorski]

niechwytny — nieuchwytny. [przypis edytorski]

Niechże cię smołą rozleje krzyż Pański! — według wierzeń ludowych przeżegnanie znakiem krzyża miało sprawiać, że diabeł zamieni się w roztopioną smołę. [przypis edytorski]

niechże słucha Jezusa Chrystusa niebieskiej mądrości mistrza, tymi słowy rozkazującego — Łk 6, 2; Mt 5, 44-46. [przypis edytorski]

niechże to nie będzie u ciebie jako miedzianym brzękiem — por. I Kor. 13, 1. [przypis edytorski]

nieci — (daw.) wznieca. [przypis edytorski]

niecić — krzesać, wzniecać. [przypis edytorski]

niecić — rozniecać. [przypis edytorski]

niecić się (starop.) — wzniecać, wzbudzać się. [przypis edytorski]

niecić — wzniecać, rozniecać. [przypis edytorski]

niecka (gw.) — podłużne naczynie z drewna. [przypis edytorski]

niecka — miska. [przypis edytorski]

niecka — podłużne, drewniane naczynie. [przypis edytorski]

niecki — drewniana, podłużna, niezbyt głęboka misa wydrążona w jednym kawałku drewna. [przypis edytorski]

niecne Danaów plemię (mit. gr.) — Danaidy, córki króla Argos Danausa. Przymuszone do małżeństwa, w noc poślubną zabiły swoich mężów, za co w zaświatach zostały skazane na karę polegającą na napełnianiu beczki bez dna wodą noszoną w dziurawych dzbanach. [przypis edytorski]

niecnota — ktoś postępujący źle, niecnotliwie, niegodziwie. [przypis edytorski]

niecnota — o kimś postępującym źle, niecnotliwie, niegodziwie. [przypis edytorski]

niecnota — o kimś postępującym źle, niegodziwie; por. cnota: daw. zaleta. [przypis edytorski]

niecnota — osoba lekkomyślna a. złośliwa (postępująca niecnotliwie). [przypis edytorski]

nieco papieru z obicia — chodzi o papier z tapet pokrywających ściany. [przypis edytorski]

niecoć (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć; niecoć bych ci wspomagała: nieco wspomagałabym cię. [przypis edytorski]

niecofniona (daw.) — niecofnięta. [przypis edytorski]

niecofnione — nie do cofnięcia. [przypis edytorski]

niecofniony (daw.) — nieodwracalny, nieunikniony. [przypis edytorski]

niecofniony — niemożliwy do cofnięcia. [przypis edytorski]

niecom się obawiał (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, inaczej: „nieco się obawiałem”. [przypis edytorski]

niecpoń, właśc. nicpoń — człowiek mało warty, nieprzydatny (wyraz utworzony od słów: nic po nim). [przypis edytorski]

niecułka — drewniane naczynko. [przypis edytorski]

niecułka (gw.) — niecka. [przypis edytorski]

niecułka — mała niecka, drewniane podłużne naczynie. [przypis edytorski]

niecułka — podłużne naczynie półkolisto wydrążone w jednym kawałku drewna. [przypis edytorski]

Nieczajew, Siergiej Giennadijewicz (1847–1882) — rosyjski rewolucjonista; uczestnik ruchów studenckich, od marca 1869 na emigracji, gdzie zetknął się z Bakuninem; jesienią powrócił do kraju i założył radykalną organizację o nazwie Zemsta Ludu, rozbitą po zamordowaniu przez Nieczajewa i kilku jego towarzyszy Iwana Iwanowa, który sprzeciwiał się jego metodom i opuścił grupę (21 XI 1869); uciekł za granicę, gdzie został aresztowany i wydany władzom carskim; zmarł w Twierdzy Pietropawłowskiej; był pierwowzorem postaci Piotra Wierchowieńskiego w powieści Dostojewskiego Biesy. [przypis edytorski]