Przypisy

pod pana Puławskiego komendą — tj. podczas konfederacji barskiej. [przypis edytorski]

pod parą — w znaczeniu „gotowy do drogi”, silniki rozgrzane a para w tłokach sprężona. Zwrot funkcjonuje również we wszystkich kontekstach związanych z poruszaniem się pojazdem silnikowym, nie tylko maszyną parową. [przypis edytorski]

pod Philippi — w 42 r. p.n.e. w bitwie pod Filippi starła się armia republikańska pod wodzą Brutusa i Kasjusza, którzy wcześniej zorganizowali spisek, doprowadzając do zabicia Juliusza Cezara (jako tyrana) z armią obrońców cesarstwa dowodzoną przez Marka Antoniusza i Oktawiana (politycznego sprzymierzeńca i usynowionego spadkobiercę Cezara); gdy oczywiste stało się, że klęska jest nieuchronna, Brutus popełnił samobójstwo, przebijając się mieczem, zaś Kasjusz kazał się zabić niewolnikowi. [przypis edytorski]

pod placki — chodzi o podkładanie papieru pod wypieki, by nie przywierały do blachy. [przypis edytorski]

pod rękę Faraona — «Pod kontrolą [Faraona], w jego skarbcach», zob. Raszi do 41:35. [przypis edytorski]

pod rządami ostatnich Ludwików — ostatnich królów przedrewolucyjnej Francji, współczesnych Diderotowi: Ludwika XVI i jego następcy Ludwika XVII, obalonego przez rewolucję. [przypis edytorski]

„pod samym miastem zatknął sztandary” — z ballady o Alpuharze w Konradzie Wallenrodzie Mickiewicza. [przypis edytorski]

pod Saturnem (…) zrodzony — wg wierzeń astrologicznych ludzie urodzeni pod wpływem Saturna mają posępne, melancholijne usposobienie. [przypis edytorski]

pod sekretem — prosząc o zachowanie tajemnicy. [przypis edytorski]

Pod Setką — przedwojenny warszawski bar mieszczący się w nieistniejącej dziś kamienicy Pinkusa Lothego na rogu Alei Jerozolimskich oraz Marszałkowskiej. [przypis edytorski]

pod sklepem niebiosów (daw. formy) — dziś: pod sklepieniem niebios. [przypis edytorski]

pod skrzydły — dziś popr. forma N. lm: pod skrzydłami. [przypis edytorski]

pod skrzyńmi — dziś popr. forma N. lm: pod skrzyniami. [przypis edytorski]

pod sosnową wiechę — przen.: do karczmy; wiecha: drzewko lub wieniec mocowany na dachu domu, którego budowę właśnie ukończono. [przypis edytorski]

pod stopy — dziś popr. forma N.lm: pod stopami. [przypis edytorski]

pod strachem karykatury — dziś: ze strachu przed karykaturą. [przypis edytorski]

pod ścisłym incognito — ukrywając swoją tożsamość. [przypis edytorski]

pod ten czas (daw.) — tymczasem, wówczas. [przypis edytorski]

pod ten czas — dziś popr.: w tym czasie; wówczas, tymczasem. [przypis edytorski]

pod twoimi ciosy (daw. forma) — dziś: (…) ciosami. [przypis edytorski]

Pod Twoją obronę, Dziesięcioro, Wierzę, Aniele Boży — modlitwy katolickie. [przypis edytorski]

Pod Twoją obronę — modlitwa maryjna z prośbą o opiekę nad wspólnotą Kościoła. [przypis edytorski]

pod tymi filary (daw. forma) — dziś N.lm: pod tymi filarami. [przypis edytorski]

pod tysiąc (starop.) — około tysiąc. [przypis edytorski]

pod utwierdzeniem — tu w znaczeniu; (któż) może twierdzić, że (…). [przypis edytorski]

pod wiechami — tj. w karczmach, których znak rozpoznawczy stanowiła wiecha, czyli wieniec albo przyozdobione drzewko, umieszczone nad wejściem. [przypis edytorski]

pod wiechami — tu: w karczmach. [przypis edytorski]

pod wiechą (daw.) — karczma, gospoda. [przypis edytorski]

pod wiechę — do karczmy, której znakiem rozpoznawczym była wiecha, tj. wiązanka gałęzi lub małe drzewko, przybrane i przybite nad wejściem. [przypis edytorski]

pod wiechę — do karczmy. [przypis edytorski]

pod wiechę — tj. do karczmy, której znak rozpoznawczy zwyczajowo stanowiła wiecha, czyli wieniec albo przyozdobione drzewko, umieszczone nad wejściem. [przypis edytorski]

pod wieczór — u Cylkowa: nad wieczorem. [przypis edytorski]

pod wielu — dziś popr. forma N.: wieloma. [przypis edytorski]

pod wilczą — chodzi o wilczą jagodę. [przypis edytorski]

pod wodę (daw.) — pod prąd. [przypis edytorski]

pod wodę — tu: pod prąd. [przypis edytorski]

pod wrażeniem krwi ślimaczków z morza lakońskiego — z krwi ślimaków morskich wytwarzano purpurę. [przypis edytorski]

Pod Wróblem — bar mieszczący przy ul. Mazowieckiej 14 w Warszawie (róg Traugutta), w którym w okresie międzywojennym jadała bohema artystyczna. [przypis edytorski]

pod wschodem (starop.) — pod schodami. [przypis edytorski]

pod wtór — do wtóru. [przypis edytorski]

pod złośliwymi pomruki — dziś popr. forma N.lm: (…) pomrukami. [przypis edytorski]

pod Zülpich (…) Na tych to polach, gdzie się wedle podań kronikarzy, Klodoweuszowi miał okazać znak krzyża na niebie — autor pomieszał dwa różne wydarzenia: legendarny znak krzyża na niebie (ze słowami „in hoc signo vinces”) ukazał się nie Chlodwigowi („Klodoweuszowi”) przed bitwą od Zülpich (Tolbiac) w 496, lecz Konstantynowi Wielkiemu przed zwycięstwem nad Maksencjuszem przy Moście Mulwijskim w 312. Podczas bitwy pod Zülpich Chlodwig, widząc katastrofalną sytuację, miał modlić się do Boga swojej żony i ślubować, że się nawróci i ochrzci, jeśli uniknie klęski. Po czym losy bitwy się odwróciły: zginął król Alamanów i jego wojska poszły w rozsypkę. Opowieść pochodzi od Grzegorza z Tours, który jednak nie wspomina o żadnym krzyżu na niebie, choć w podsumowaniu wydarzeń nazywa Chlodwiga „kolejnym Konstantynem”. [przypis edytorski]

pod Żółtymi Wodami — przegrana przez Polaków bitwa z Kozakami w roku 1648. [przypis edytorski]

podać — dziś: podstawić. [przypis edytorski]

podać się (daw.) — wychylić się w określonym kierunku. [przypis edytorski]

podać się o paszport — dziś popr.: złożyć podanie o paszport. [przypis edytorski]

podać się w tył (daw.) — pochylić się w tył. [przypis edytorski]

podać tył (daw.) — odwrócić się. [przypis edytorski]

podać tył — odwrócić a. cofnąć się (np. o armii). [przypis edytorski]

podać tyły (starop.) — uciekać, być w odwrocie. [przypis edytorski]

podagra — choroba charakteryzująca się pogrubieniem stawu dużego palca u nogi i ograniczeniem jego ruchów oraz napadowymi bólami i obrzękiem w okresach zaostrzeń. [przypis edytorski]

podagra — choroba, której objawem jest pogrubienie stawu dużego palca u nogi i ograniczenie jego ruchów oraz napadowe bóle i obrzęk. [przypis edytorski]

podagra — choroba pociągająca za sobą bóle stawów, zwł. wielkiego palca u nogi. [przypis edytorski]

podagra — choroba stawów. [przypis edytorski]

podagra — choroba zapalna stawów, której objawem jest nawracający obrzęk stawu dużego palca stopy i towarzyszące mu silne bóle. [przypis edytorski]

podagra — choroba zniekształcająca i powiększająca staw dużego palca u nogi, której towarzyszą okresowe napadowe bóle. [przypis edytorski]

podagra — dna moczanowa, choroba charakteryzująca się nawracającymi epizodami ostrego zapalenia stawów. [przypis edytorski]

podagra — dna moczanowa, rodzaj zapalenia stawu, zazwyczaj u palucha u stopy. [przypis edytorski]

podagra (med.) — stan chorobowy stawów palucha stopy; podagryk: osoba cierpiąca na podagrę. [przypis edytorski]

podagra — przewlekła choroba stawów stóp; artretyzm a. dna moczanowa. [przypis edytorski]

podagrische — übel gelaunte. [przypis edytorski]

podagristischen — Podagra: Fußgicht. [przypis edytorski]

podagryczny — cierpiący na podagrę, czyli artretyzm (dnę moczanową), chorobę charakteryzującą się nawracającymi epizodami ostrego zapalenia stawów. [przypis edytorski]

podagryczny — dotyczący dny moczanowej, rodzaju zapalenia stawu, zazwyczaj u palucha u stopy. [przypis edytorski]

podając dukata — poprawniej: (…) dukat. [przypis edytorski]

podaje on [Pliniusz], że inni artyści ze skromności wyrażali się w nieoznaczonym czasie (…) — lib. XXXVI, sect. 4, p. 730. [przypis edytorski]

podaje się — znajduje się. [przypis edytorski]

podajemy w przekładzie — przekład na podstawie Fahrt auf dem Orinoko, skróconej wersji niem. opisu podróży, którego pełna wersja (ponad 600 str.) ukazała się jako Voyage aux régions équinoxiales du Nouveau Continent, fait en 1799–1804, par Alexandre de Humboldt et Aimé Bonpland, w latach 1814–1825 w Paryżu. [przypis edytorski]

podal (daw.) — daleko. [przypis edytorski]

podal (daw.) — z dala. [przypis edytorski]

podal — opodal, niedaleko. [przypis edytorski]

podał mu szafarza swego (starop.) — tu: oddał go w opiekę swego szafarza, rządcy. [przypis edytorski]

podana nieco naprzód — nieznacznie pochylona do przodu. [przypis edytorski]

podanie o Heraklesie — popularna przypowieść o Heraklesie na rozstaju dróg (zob. Ksenofont, Wspomnienia o Sokratesie II 1.21–34), w której bohater musi wybrać pomiędzy dwiema drogami życia, proponowanymi przez dwie kobiety: Cnotę i Nieprawość; jej autorem był grecki filozof Prodikos z Keos (ok. 465–ok. 395 p.n.e.). [przypis edytorski]

podanie — utwór prozatorski, przekazywany ustnie, podejmujący ważną tematykę społeczną. Opowiadanie dotyczące wydarzeń historycznych lub legendarnych. [przypis edytorski]

podarki — dziś popr. forma N.lm: podarkami. [przypis edytorski]

podarkiem ucina rozmowie — kończy rozmowę wręczeniem podarunku. [przypis edytorski]

podarła kopertę — dziś raczej: rozdarła kopertę. [przypis edytorski]

podartemi nogi — poranionymi nogami. [przypis edytorski]

podawa (starop. forma) — dziś 3.os. lp: podaje. [przypis edytorski]

podawa (starop. forma) — podaje. [przypis edytorski]

podawać na jaśnię (daw.) — wyjaśniać, oświetlać; tu: uwydatniać. [przypis edytorski]

podawać rządce (daw.) — wyznaczać (wskazywać) rządzących. [przypis edytorski]

podawać się na widok — pokazywać się. [przypis edytorski]

podawać się w tył — odchylać się do tyłu. [przypis edytorski]

podawać — tu: składać podanie. [przypis edytorski]

podawać tył (daw.) — cofać się, uciekać (szczególnie w walce). [przypis edytorski]

podawając (starop. forma) — podając. [przypis edytorski]

podawał było — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: podawał kiedyś (wcześniej, dawniej). [przypis edytorski]

podawał było — daw. konstrukcja, czas zaprzeszły o znaczeniu: dawniej (kiedyś, wcześniej) podawał. [przypis edytorski]

podawam (daw.) — dziś: podaję. [przypis edytorski]

podawca (łac. collator: zbierający, ofiarodawca) — kolator; patron lub fundator kościelny; zwykle bywali kolatorami lokalni właściciele ziemscy przekazujący na rzecz kościoła znaczne ofiary i mający za to prawo do przedstawiania (podawania, stąd: podawca) władzom kościelnym kandydatów do różnych beneficjów. [przypis edytorski]

podbechtać — nastawić kogoś przeciwko komuś lub czemuś, podrażnić czyjąś dumę, ambicję. [przypis edytorski]

podbechtać — podjudzić, nastawić kogoś wrogo, zbuntować przeciw komuś a. czemuś. [przypis edytorski]

podbechtać — podpuścić. [przypis edytorski]

podbechtać (pot.) — podrażnić dumę, ambicję. [przypis edytorski]

podbechtywać — podjudzać, buntować kogoś przeciw komuś a. czemuś. [przypis edytorski]

podbechtywać — podżegać, rozdrażniać, pobudzać do zdecydowanych działań. [przypis edytorski]

podbieżać (starop.) — podejść. [przypis edytorski]

Podbipięta — bohater Ogniem i mieczem Henryka Sienkiewicza, który marzył o ścięciu trzech głów wrogów za jednym zamachem miecza. [przypis edytorski]