Przypisy

mary — widziadła. [przypis edytorski]

Marya — dziś popr. pisownia: Maria. [przypis edytorski]

Marya. — popr.: Maria. [przypis edytorski]

maryasz — mariaż; małżeństwo. [przypis edytorski]

Maryjej (starop. forma) — dziś D.lp: Maryi (lit.), Marii. [przypis edytorski]

Maryjusze — nawiązanie do postaci konsula rzym. Gajusza Mariusza (156 p.n.e.–86 p.n.e.), reformatora armii rzym., wybitnego wodza; kiedy w roku 87 p.n.e. wybuchła w Rzymie walka między stronnictwem optymatów i popularów, tzw. pierwsza wojna domowa, Mariusz wprowadził terror w mieście, skazując na śmierć wielu swych przeciwników polit. spośród optymatów; wówczas został ostatni, siódmy raz wybrany konsulem w 86 p.n.e. [przypis edytorski]

Maryla Rodowicz (ur. 1945 r.) — polska piosenkarka i aktorka, nieprzerwanie czynna artystycznie od początku lat 60. XX w. po dzień dzisiejszy. W 2017 r. obchodziła 50-lecie pracy scenicznej. [przypis edytorski]

Marylebone Parish Church — XIX-wieczny kościół anglikański przy ulicy Marylebone w Londynie. [przypis edytorski]

marymontczyk — nowoczesny rolnik, wychowanek szkoły rolniczej we wsi Marymont koło Warszawy, założonej w 1816, pierwszej wyższej szkoły rolniczej na ziemiach polskich i jednej z pierwszych w Europie. [przypis edytorski]

Maryna Mnich (V w.) — chrześcijańska święta z azjatyckiej części państwa rzymskiego; kiedy jej ojciec chciał wydać ją za mąż i osiąść na starość w klasztorze, ogoliła głowę, przebrała się w męskie ubranie i żyła razem z nim jako mnich we wspólnocie klasztornej, ukrywając swoją płeć aż do śmierci. [przypis edytorski]

marynarki w Montevideo, pozostającej wówczas pod wodzą Garibaldiego — od 1841 Garibaldi mieszkał w Montevideo w Urugwaju, gdzie wziął ślub i pracował jako marynarz i nauczyciel; po wybuchu w 1842 wojny domowej w Urugwaju między konserwatystami a liberałami objął dowodzenie nad niewielką flotą urugwajską i powołał do życia Legion Włoski (tzw. Czerwone Koszule), złożony z licznych emigrantów z Włoch. W l. 1842–1848 Garibaldi skutecznie bronił Montevideo przed wojskami argentyńskiego dyktatora Juana Manuela de Rosasa dowodzonymi przez byłego dyktatora Urugwaju Manuela Oribe. Obrońców wspierały wówczas floty Wielkiej Brytanii i Francji. [przypis edytorski]

Marynia Połaniecka — główna bohaterka powieści Sienkiewicza Rodzina Połanieckich (1894). [przypis edytorski]

Marysia, właśc. Minka Brenner — członkini żydowskiego ruchu oporu; zginęła w czasie wojny. [przypis edytorski]

marzanka — roślina zielna o drobnych, różowawych lub białych kwiatach i wąskich liściach. [przypis edytorski]

marzanna, właśc. marzana — gatunek rośliny o drobnych kwiatach. [przypis edytorski]

Marzą pod czarem boskim, Samotnią górską przejęte… Opadły z nich wszystkie troski, Jak z sosen igły strząśnięte — fragment wiersza Dickens In Camp, którego autorem był Francis Bret Harte (1836–1902). [przypis edytorski]

marznął — dziś popr.: marzł. [przypis edytorski]

marzony — taki, o którym się marzy; dziś: wymarzony. [przypis edytorski]

marzy mi się — tu w znaczeniu: śni mi się; widzę jak w marzeniu sennym. [przypis edytorski]

Marzyła dusza. Ileż razy w spieki ścigałem w stepach znikome obrazy — Juliusz Słowacki, Mnich. Powieść wschodnia. [przypis edytorski]

mas (gw.) — masz. [przypis edytorski]

Masa — hebr. מַסָּה (masa): próba. [przypis edytorski]

masa — tu: spadek. [przypis edytorski]

masakra na placu Teatralnym — w trakcie demonstracji 1 listopada 1905 r. tłum, chcąc uwolnić więźniów politycznych, wdarł się do aresztu. Wojsko carskie zaczęło strzelać. Zginęło ok. 40 demonstrantów, a ponad 150 zostało rannych. [przypis edytorski]

Masaniello (1620–1647)— rybak, który stanął na czele rewolucji przeciwko panowaniu Habsburgów w 1647 r. [przypis edytorski]

Mascarille (pol. Maskaryl) — typ wesołego i bezczelnego lokaja w dawnej komedii francuskiej (m.in. w sztuce Wartogłów Moliera). [przypis edytorski]

maschere (wł.: maski) — typowe postacie włoskiej komedii dell'arte, o charakterystycznym wyglądzie i zachowaniu, odgrywane w maskach i w charakterystycznych kostiumach. [przypis edytorski]

Maschine — hier: Galgen. [przypis edytorski]

mascota — zgr. od: maskotka (z fr.: mascotte). [przypis edytorski]

mascotte (fr.) — maskotka. [przypis edytorski]

masculini generis (łac.) — rodzaju męskiego. [przypis edytorski]

maseczka — tu: zamaskowana osoba. [przypis edytorski]

Masia — zdrobn. od: Małgorzata; tu: jako synonim wiejskiej kobiety. [przypis edytorski]

masina — žavi, vylioja. [przypis edytorski]

masinti — traukti į save, vylioti. [przypis edytorski]

mask — dziś popr. D lm: masek. [przypis edytorski]

Maska jest moja dachem Filemona, I pod tym dachem wielki Jowisz gości — nawiązanie do jednego z epizodów Metamorfoz Owidiusza, w którym Jowisz z Merkurym pod ludzką postacią zstąpili na ziemię i szukali schronienia na noc, ale wszędzie zatrzaskiwano przed nimi drzwi. Dopiero w ubogiej chacie pary staruszków, Filemona i Baucis, zostali przyjęci i ugoszczeni. [przypis edytorski]

maskaron a. maszkaron — dekoracja w postaci wizerunku ludzkiej głowy o zdeformowanych rysach twarzy. [przypis edytorski]

maskaron a. maszkaron — dekoracja w postaci wizerunku ludzkiej głowy o zdeformowanych rysach twarzy; tu w funkcji gargulca (rzygacza), ozdobnego zakończenia rynny, wysuniętego poza fasadę budynku i przez usta rzeźby odprowadzającego nadmiar wody na zewnątrz. [przypis edytorski]

Maskaryl — typ wesołego i bezczelnego lokaja w dawnej komedii francuskiej (m.in. w sztuce Wartogłów Moliera). [przypis edytorski]

maskas a. maszkast — wytrych z dwoma zębami do skomplikowanych zamków. [przypis edytorski]

Maskat — stolica i największe miasto Omanu, położone nad Zat. Omańską, łączącą Morze Arabskie z Zatoką Perską; w XIX w. potęga morska i militarna, rozciągająca swoje wpływy na Afrykę Wschodnią i Zanzibar. [przypis edytorski]

maski — tu: maski przeciwgazowe, chroniące przed działaniem trujących gazów bojowych. Po raz pierwszy użyto takich gazów w pierwszej wojnie światowej, co wywołało obawy przed ich masowym stosowaniem w kolejnych wojnach. [przypis edytorski]

maskil — zwolennik haskali; haskala: ruch oświeceniowy wśród Żydów propagujący emancypację poprzez wykształcenie. [przypis edytorski]

Maskoff, Józef — pseudonim Gabrieli Zapolskiej (1857–1921). [przypis edytorski]

Maskolija — Maskva, bet turima omenyje — Rusija. [przypis edytorski]

Maskoliją — čia: Maskvą ar Rusiją. [przypis edytorski]

maskoliškai — rusiškai. [przypis edytorski]

maskoliuoti — rusinti. [przypis edytorski]

maskulinizm — męskość. [przypis edytorski]

masoneria — wolnomularstwo; międzynarodowy ruch, którego celem jest doskonalenie duchowe jednostki oraz dążenie do jedności ludzi różnych religii, narodowości i poglądów. [przypis edytorski]

masoneria (z fr.) — wolnomularstwo, hermetyczne stowarzyszenie międzynarodowe powstałe w XVIII wieku o hierarchicznej strukturze wewnętrznej, którego przedmiotem zainteresowania było pielęgnowanie zasad moralnych i idei Oświecenia. [przypis edytorski]

masoni a. wolnomularze — członkowie masonerii (wolnomularstwa), tj. powstałego w XVIII w. tajnego, hermetycznego stowarzyszenia międzynarodowego o hierarchicznej strukturze wewnętrznej, pielęgnującego zasady moralne i idee Oświecenia. [przypis edytorski]

masonia (daw.) — masoneria. [przypis edytorski]

Masonius — prawdopodobnie chodzi o Muzoniusza Rufusa (Gaius Musonius Rufus), rzymskiego filozofa neostoickiego (ur. ok. 30 r. n.e.), pozostającego pod wpływem filozofii cynickiej i skupionego mocno na praktyce. Uważał filozofię za użyteczną, o ile potrafi przejawić się w praktyce. [przypis edytorski]

Maspero, Gaston (1846–1916) — francuski egiptolog i archeolog; od 1880 dyrektor francuskiej misji archeologicznej w Egipcie; autor m.in. dzieła Histoire ancienne des peuples de l’Orient classique (t. 1–3, 1895–1897). [przypis edytorski]

masque de fer (fr.) — żelazna maska; tu: tytuł wielokrotnie adaptowanej (jako opera, film itp.) powieści Aleksandra Dumasa Człowiek w żelaznej masce. [przypis edytorski]

massa — zniekształcony angielski wyraz master: pan; forma używana w afroamerykańskiej odmianie języka angielskiego w epoce niewolnictwa. [przypis edytorski]

Massai powstali przeciw Niemcom — mowa o antyniemieckim powstaniu miejscowej ludności, zarówno arabskiej, jak i różnych szczepów Suahili, pod wodzą Busziriego Ibn Salima, spowodowanym przejęciem wybrzeża Tanganiki przez Niemiecką Spółkę Wschodnioafrykańską. [przypis edytorski]

Massaranduba — miasto i gmina w stanie Santa Catarina w Brazylii. [przypis edytorski]

Massary, Fritzi, właśc. Masarik, Friederike (1882–1968) — wybitna sopranistka występująca w operetkach Berlina i Wiednia; aktorka. W 1933 r. wraz z mężem Maxem Pallenbergiem wyemigrowała z Niemiec. [przypis edytorski]

Massawa — port morski w Erytrei, nad M. Czerwonym; w czasie podróży Sienkiewicza stolica kolonii włoskiej w Afryce. [przypis edytorski]

Massena, André (1758–1817) — książę Rivoli, książę Essling, marszałek cesarstwa francuskiego, uczestnik wojen napoleońskich, walczył m.in w bitwie pod Arcole. [przypis edytorski]

Massinger, Philip (1584–1640) — angielski dramaturg. [przypis edytorski]

Massis, Henri (1886–1970) — konserwatywny dziennikarz, krytyk i historyk literatury; działacz nacjonalistycznej Action Français, autor manifestu broniącego interwencji faszystowskich Włoch w Abisynii (1935); w 1938 odwiedził Portugalię i wyraził poparcie dla portugalskiego dyktatora Salazara, w 1941 został członkiem Rady Narodowej w kolaboracyjnym rządzie Vichy. [przypis edytorski]

Massol — patrz: Ostatnie wcielenie Vautrina. [przypis edytorski]

Massuana, popr. Massaua — port nad M. Czerwonym, w Erytrei. [przypis edytorski]

Massyckie wina — massyk to rodzaj słodkiego wina. [przypis edytorski]

massyk — rodzaj słodkiego wina. [przypis edytorski]

Massyka — góra w Kampanii (dziś: Monte Massico). [przypis edytorski]

Massylowie — lud we wsch. Numidii, w sąsiedztwie Kartaginy. [przypis edytorski]

massylscy jeźdźcy — jeźdźcy numidyjscy (od nazwy Massylów, jednego z dwóch gł. szczepów zamieszkujących Numidię); a. ogólnie: afrykańscy. [przypis edytorski]

Master of Revels (ang.) — angielski urzędnik dworski w XV–XVIII w., odpowiedzialny za organizowanie i nadzorowanie rozrywek dworskich (revels); mistrz ceremonii. [przypis edytorski]

master-sierżant (ang. master-sergeant) — stopień podoficerski w armii amerykańskiej. [przypis edytorski]

mastif angielski — rasa dużych psów o masywnej budowie ciała (80–120 kg), pierwotnie używanych jako psy bojowe oraz do stróżowania. [przypis edytorski]

mastodont amerykański — wymarły ssak z rodziny słoniowatych. [przypis edytorski]

mastodont — dawniej: wymarły ssak z rzędu trąbowców nienależący do rodziny słoniowatych; tu: mamut włochaty, zbliżony budową do słonia i okryty długą, gęstą sierścią. [przypis edytorski]

mastodont — mamut. [przypis edytorski]

mastodont (paleont.) — daw. ogólne określenie któregoś wymarłych gatunków ssaków należących do trąbowców, ale niebędących właściwymi słoniami. [przypis edytorski]

mastykowiec — właśc. pistacja kleista (lentyszek), gatunek drzewa wydzielający pachnącą żywicę zwaną mastyksem, używaną jako środek higieny i w lecznictwie; występuje w basenie Morza Śródziemnego i w Azji Zach. [przypis edytorski]

mastyks — aromatyczna żywica z drzewa Pistacia lentiscus o właściwościach bakteriobójczych, stosowana też w cukiernictwie i jako kadzidło. [przypis edytorski]

mastyksowy krzew — pistacja kleista (lentyszek), gatunek drzewa wydzielający pachnącą żywicę zwaną mastyksem, używaną jako środek higieny i w lecznictwie; występuje w basenie M. Śródziemnego i w Azji Zach. [przypis edytorski]

masz — bezosobowa forma czasownika. [przypis edytorski]

masz być łaskaw na (starop.) — tu w znaczeniu: podobno jesteś łaskawy dla. [przypis edytorski]

Masz, diable, makagigę — powiedzonko o tym samym znaczeniu, co bardziej popularne Masz, babo, placek; wyraża zaskoczenie nagłym kłopotem, niespodziewanym w sytuacji pozornie komfortowej; makagigi a. makagiga — ciasteczko z cukru, miodu, maku i orzechów; tu w znaczeniu przen.: deser; to, co najlepsze. [przypis edytorski]

Masz, idź, ubierz się w mięso! — Szekspir, Romeo i Julia, akt V, scena 2 (Romeo do Aptekarza, który sprzedał mu truciznę). [przypis edytorski]

masz krew typu C, on zaś typu A — odkrywca grup krwi, Karl Landsteiner, w 1901 na podstawie aglutynacji zmieszanej surowicy podzielił ludzką krew na trzy grupy: A, B i C; niedługo później odkryto czwartą grupę, nazwaną AB; grupa C została później przemianowana na grupę O (od niem. ohne: bez) lub grupę 0 (zero); dzieci dziedziczą grupę krwi po rodzicach, ale wbrew sugestii w rozmowie bohaterów, mężczyzna z grupą krwi 0 może być ojcem dziecka z grupą krwi A (jeśli matka ma grupę A lub AB). [przypis edytorski]

masz przykazane — konieczny był rozkaz Faraona, ponieważ zakazane było wywożenie z Micraim zarówno wozów jak i żywności, zob. Radak do 45:19. [przypis edytorski]

masz racją (daw.) — dziś: masz rację. [przypis edytorski]

masz recht!… (z niem.) — masz rację. [przypis edytorski]

masz trzeciego dukata — dziś poprawniej: masz trzeci dukat. [przypis edytorski]

Masz… — w innym wydaniu: „Na, świnio!”. [przypis edytorski]

masz wolą (daw.) — masz wolę; chcesz. [przypis edytorski]

masz wszytkiego nagrodzić (daw.) — możesz wszystko wynagrodzić. [przypis edytorski]

Maszallah (ar.) — Bóg tak chciał. [przypis edytorski]

maszenik — łobuz, łajdak. [przypis edytorski]

maszka — dziś popr.: maska. [przypis edytorski]

Maszka — maska; dawniej: maszkaron. [przypis edytorski]

maszkara (daw.) — maska. [przypis edytorski]

maszkara (starop.) — maska. [przypis edytorski]