Przypisy

mówi Paweł — 1 Kor 15, 34. [przypis edytorski]

mówi się o bitwie pod Koryntem — w czasach Platona Ateńczycy brali udział w bitwach pod Koryntem tylko w roku 393 p.n.e. (podczas wojny korynckiej) oraz w 368 p.n.e. (podczas drugiej inwazji Epaminondasa na Peloponez); obecnie przeważa opinia, że Platon miał na myśli późniejszą z nich. [przypis edytorski]

mówi ś. Cypryan: „Pszczoły (…) I Hieronim ś. „Żórawie… — oba cytaty z powyżej wskazanych źródeł, za Bellarminem. [przypis edytorski]

mówi, że trzeba oszczędzać. No i leży. — aluzja do zjawiska galopującej inflacji z początku lat 20. XX w. [przypis edytorski]

Mówią już, że pod Poznaniem wszystkich mężczyzn i chłopców na samochody i — w nieznane. — zdolnych do pracy mężczyzn i dzieci wywożono do obozów pracy przymusowej, więzień lub na roboty do Niemiec. Często odbywało się to w sposób nagły, bez uprzedzenia, a zatrzymanych zabierano w nieznane, czyli bez wiedzy rodzin, gdzie trafili i co się z nimi stało. [przypis edytorski]

Mówią, że tam na Podolu — w innej wersji strofę tę poprzedza następująca: „Poza Niemnem puszcza sroga,/ A na Rusi błotna droga,/ Góral zbytnie podkasały,/ A Odraki lód zniemczały;/ A więc nasza, nasza góra,/ Nie masz w świecie nad Mazura!”. [przypis edytorski]

mówiąc ich trybem — mówiąc na ich sposób, według ich zwyczaju. [przypis edytorski]

mówiąc rozliczne języki (daw.) — dziś: mówiąc rozlicznymi językami. [przypis edytorski]

mówiąc tak przez Dawida — Ps. 150, 45. [przypis edytorski]

mówiąc — u Cylkowa: 'i rzekli'; uzasadnienie korekty: zgrabność zdania. [przypis edytorski]

mówiący (gw.) — mówiąc. [przypis edytorski]

mówiąć — skrócone: mówią ci. [przypis edytorski]

Mówicie mrocznie (…) i dziewkę publiczną? — dwie kwestie: Pippy i Nanny uzupełnione w tłumaczeniu Edwarda Boye na podst. oryginału włoskiego. [przypis edytorski]

Mówić będę przeciw narodowi i królestwu, abych je wykorzenił, skaził i rozproszył… — por. Jr 18, 7–8. [przypis edytorski]

mówić o coś (starop.) — dopominać się o coś; mówiono zawżdy o to: domagano się tego zawsze. [przypis edytorski]

mówić z nim uprzejmie — «Z tego niepochlebnego [stwierdzenia] można się jednak dowiedzieć czegoś chwalebnego o nich: że nie mówili [obłudnie], mając co innego w sercach a co innego na ustach», zob. Raszi do 37:4. [przypis edytorski]

mówić ze snu — dziś: mówić przez sen. [przypis edytorski]

Mówię prawdę w Chrystusie, a nie kłamię… — Rz 8,39. [przypis edytorski]

Mówię z sobą, z drugimi plączę się w rozmowie — sonet ten powstał najprawdopodobniej nie w Odessie, ale w okresie wileńsko-kowieńskim, kiedy Mickiewicz odnowił znajomość z Marylą, wówczas już nie Wereszczakówną a Putkamerową. [przypis edytorski]

mówięcy (starop. forma) — mówiąc. [przypis edytorski]

mówięć — mówię ci. [przypis edytorski]

Mówili nam (…) myśmy wierzyli, bo wierzyć było trzeba — pierwsze wzmianki o tym, że prawdziwym celem deportacji mieszkańców gett jest Zagłada, dotarły do getta warszawskiego na początku roku 1942. Niezwykle ważne świadectwo złożył Szlama Ber Winer, któremu udało się uciec z Chełmna nad Nerem, gdzie naziści zastosowali po raz pierwszy do masowej zagłady Żydów trujący gaz. W lutym Bluma Winawer spisała jego opowieść i dostarczyła grupie Ojneg Szabes, kierowanej przez Emanuela Ringelbluma. Do Warszawy docierały też doniesienia o eksterminacji mieszkańców gett we Lwowie i Wilnie. Wielu osobom trudno jednak było uwierzyć, że coś podobnego może spotkać warszawskie getto, największą dzielnicę żydowską na terytoriach okupowanych, której mieszkańcy pracowali dla niemieckiego przemysłu. Niemcy podtrzymywali te złudzenia, twierdząc, że ewentualne wywózki będą służyły transportowi Żydów do obozów pracy na nowo podbitych terenach Związku Radzieckiego. Grupa Ojneg Szabes po zbadaniu sprawy przekazała syjonistyczno-socjalistycznej partii Bund raport „Wypadki chełmińskie”. List kierownictwa Bundu, w którym zawarte były m.in. informacje od Szlamy Bera Winera, trafił do rządu polskiego w Londynie na początku czerwca 1942 (dostarczył go Sven Norrman, przedstawiciel szwedzkiej firmy w Warszawie). Prawdziwy charakter wywózek stał się jasny 22 lipca 1942, kiedy od Adama Czerniakowa, prezesa Rady Żydowskiej warszawskiego getta, Niemcy zażądali organizacji deportacji, w tym wydawania obwieszczeń nakazujących codziennie stawienie się 10 tys. Żydówek i Żydów do deportacji. Następnego dnia Czerniaków popełnił samobójstwo, prawdopodobnie bezpośrednią przyczyną tej decyzji było to, że nie udało mu się wynegocjować oszczędzenia dzieci żydowskich. Nie powstrzymało to jednak deportacji. [przypis edytorski]

Mówilim (gwar.) — mówiliśmy. [przypis edytorski]

mówił Chrystus do uczniów swoich, aby się nie troszczyli o jutro i o rzeczy z tego świata, patrząc na lilie, które Bóg odziewa — Mt 6, 28 i nast. [przypis edytorski]

„Mówił mi — dodaje — że pisał z powodu Legendy do „Sfinksa”, ale to, co mówił, było nudne i bez znaczenia. Naturalnie, że jeżeli nikt nie zajął się filozoficzną stroną Legendy, to tym bardziej Idee muszą być dla piszącego intelektu polskiego zjawiskiem zupełnie komicznie izolowanym”. [red. WL].

[przypis edytorski]

Mówił po szwedzku. Musi być Finlandczykiem, pomyślałem — tj. pochodzi z Wielkiego Księstwa Finlandii, utworzonego w 1809 po wojnie rosyjsko-szwedzkiej jako autonomiczna prowincja Imperium Rosyjskiego, z zachowaniem języka szwedzkiego jako urzędowego (do 1863); Finlandia została w średniowieczu podbita i skolonizowana przez Szwedów, którzy panowali tam przez 560 lat; w XIX w. szwedzki pozostawał językiem warstw wykształconych, po szwedzku mówiło ok. 15% ludności kraju; pełną niepodległość Finlandia uzyskała w roku 1917. [przypis edytorski]

mówił (…) słowy (daw.) — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski]

mówił Sołowjew — przeoczenie autora: postać historycznego Sołowjowa występuje w powieści pod nazwiskiem Worobjewa; takie samo przeoczenie w komentarzu narracyjnym do następnej wypowiedzi tej postaci. [przypis edytorski]

Mówiłem ci mało dwadzieścia razy — dziś: Mówiłem ci więcej niż dwadzieścia razy. [przypis edytorski]

mówimy śpiewający (daw. forma) — mówimy śpiewając. [przypis edytorski]

Mówisz: „Wróć do domu ojca twego, (…)” — cytat z wiersza Gustafa Frödinga (1860–1911), z tomu Min Stjärnas Sånger III. [przypis edytorski]

mówiż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż, o funkcji pytajnej; znaczenie: czy mówi. [przypis edytorski]

mówność (daw.) — mowność, skłonność do mówienia, gadulstwo. [przypis edytorski]

mówny (daw.) — wygadany. [przypis edytorski]

mówny — rozmowny. [przypis edytorski]

mówże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]

mówże — znaczenie: mów zatem, mów koniecznie (daw. konstrukcja z partykułą -że). [przypis edytorski]

móżdżek (anat.) — część mózgu odpowiedzialna za koordynację ruchów. [przypis edytorski]

Mr. (ang.) — skrót od mister: pan. [przypis edytorski]

Mr (ang.) — skrót od mister: pan. [przypis edytorski]

Mr (ang.) — właściwie mister; pan. [przypis edytorski]

Mr Hyde — bohater powieści Roberta Louisa Stevensona Doktor Jekyll i pan Hyde (1886) mroczne alter ego doktora Jekylla, obudzone wskutek eksperymentów medycznych. [przypis edytorski]

mraka (daw., gw.) — dokuczliwy deszcz, szaruga; mgła, brak widoczności. [przypis edytorski]

mraka (daw.) — mgła, szaruga. [przypis edytorski]

mraka (reg. daw.) — mgła, szaruga. [przypis edytorski]

mrg. nowop. — skrót od: morga nowopolska (dawna jednostka powierzchni gruntu, równa 0,56 ha). [przypis edytorski]

mroczek — tu: rodzaj nietoperza. [przypis edytorski]

mroczna jasność, która spływa z gwiazd — Pierre Corneille, Cyd, akt IV, scena 3 (słowa Don Rodryga; Cyd to popularna francuska tragedia o średniowiecznym hiszpańskim bohaterze narodowym). [przypis edytorski]

mrocznia — tu: mrok, ciemność (lm: te mrocznie). [przypis edytorski]

mroczniejszą dusza jego zda się — dziś z M.: mroczniejsza (…) zda się. [przypis edytorski]

mroczyć (daw.) — wprawiać w zamroczenie. [przypis edytorski]

mrok padał — zmrok zapadał. [przypis edytorski]

mroki — dziś popr. forma N.lm: mrokami. [przypis edytorski]

mrokiem — o zmroku, wieczorem. [przypis edytorski]

mrowić się (gw.) — wić się. [przypis edytorski]

mrowie (daw.) — skupisko, chmara. [przypis edytorski]

mrowie — tu: dreszcze, ciarki. [przypis edytorski]

Mrozowska, Jadwiga (1880–1966) — aktorka, śpiewaczka. [przypis edytorski]

Mrożek, Sławomir (1930–2013) — dramatopisarz, autor opowiadań satyrycznych oraz rysownik, znany ze specyficznej odmiany absurdalnego humoru. Autor m. in. dramatów Tango i Emigranci. [przypis edytorski]

mrówię — dziś: mrowie, tj. wielka ilość (mrówek). [przypis edytorski]

mrówię — dziś popr.: mrowie. [przypis edytorski]

mrówisko — dziś popr. pisownia: mrowisko. [przypis edytorski]

mrówki — o wielkich mrówkach gromadzących złoto i o Arymaspach walczących o nie z gryfami wspomina Herodot. [przypis edytorski]

mrówkolew — drapieżny owad znany z tego, że w postaci larwalnej ukrywa się zakopany na dnie lejkowatego dołka z piasku, czyhając na przechodzące mrówki, którymi się żywi. [przypis edytorski]

mróz go zajął po pacierzu — przeleciał go dreszcz po plecach (po kręgosłupie). [przypis edytorski]

Mrs. (ang.) — skrót od mistress: pani. [przypis edytorski]

Mrs (ang.) — właściwie mistress; pani. [przypis edytorski]

Mrs Hoover będzie dopiero w marcu — od roku 1793 do 1933 włącznie wszyscy prezydenci Stanów Zjednoczonych obejmowali urząd 4 marca (lub następnego dnia, jeśli była to niedziela); od roku 1937 ceremonia odbywa się 20 stycznia. [przypis edytorski]

Mrs Sidney Webb — chodzi o Beatrice Webb (1858–1943), brytyjską socjalistkę, która wraz z mężem, lewicowym politykiem Sidneyem Webbem, założyła London School of Economics. [przypis edytorski]

mruczno mi było (daw.) — byłem niezadowolony. [przypis edytorski]

mrugawica (neol.) — ciągłe mruganie, błyskanie wielu punktów. [przypis edytorski]

mruk (pot.) — człowiek małomówny i nietowarzyski. [przypis edytorski]

mruży oczami — raczej: mruży oczy a. mruga oczami. [przypis edytorski]

mrze — dziś: umiera. [przypis edytorski]

mrzeć — umierać. [przypis edytorski]

msgr — skrót od monsignore (wł.), tytułu honorowego przysługującego niektórym dostojnikom Kościoła katolickiego. [przypis edytorski]

mskłe… sudna (daw.) — chyże czajki, czółna. [przypis edytorski]

MSW — Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. [przypis edytorski]

MSZ — Ministerstwo Spraw Zagranicznych. [przypis edytorski]

msza pasterska — też: pasterka; msza odprawiana w kościele katolickim o północy w Boże Narodzenie. [przypis edytorski]

msza solenna — msza podniosła, uroczysta. [przypis edytorski]

mszał — podstawowa księga liturgiczna w Kościele katolickim, według której odprawiana jest msza. [przypis edytorski]

mszał — podstawowa księga liturgiczna w kościele katolickim, według której odprawiana jest msza. [przypis edytorski]

mszał (rel.) — księga liturgii katolickiej, zawierająca teksty mszy i przepisy jej odprawiania. [przypis edytorski]

mszał (włśc. Mszał Rzymski, łac. Missale Romanum) — podstawowa księga liturgiczna w kościele katolickim, służąca do odprawiania mszy. [przypis edytorski]

mszar — bagienna roślinność. [przypis edytorski]

mszą — daw. forma B.r.ż.; dziś (na) mszę. [przypis edytorski]

mszą — dziś popr. forma B. lp: mszę. [przypis edytorski]

mszą — dziś popr. forma D.lp: mszę. [przypis edytorski]

mszą (starop. B. lp, r.ż.) — dziś: mszę. [przypis edytorski]

mszą (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: mszę. [przypis edytorski]

mszcząc ich śmierci — dziś: mszcząc się za ich śmierć. [przypis edytorski]

Mszczuj — Mestwin I (ok. 1220–1294), książę pomorski. [przypis edytorski]

mszę u Barbary — w kijowskim monasterze św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach, ważnym ukraińskim miejscu pielgrzymkowym, słynnym z relikwii św. Barbary (ukr. Варвара Великомучениця). [przypis edytorski]

mszów — mszy. [przypis edytorski]

mszycówki (Syrphida) — obecnie: bzygowate. [przypis edytorski]

mszysty — przypominający w dotyku mech. [przypis edytorski]

mści (starop. forma) — mścij. [przypis edytorski]

Mścibow, właśc. Mścibów — dziś wieś Мсцібава w zach. części Białorusi, daw. miasteczko z zamkiem. [przypis edytorski]

mścić — dziś popr.: mścić się. [przypis edytorski]