Przypisy

przed stem lat — dziś: przed stoma laty; sto lat temu. [przypis edytorski]

przed stu laty — autorka pisała to dawno temu, w roku 1918, zaś Śpiewy historyczne Juliana Ursyna Niemcewicza wydano w roku 1816, od ich opublikowania do dziś minęło zatem ponad dwieście lat. [przypis edytorski]

przed światem — w rękopisie dalej następowała strofa o następującym brzmieniu: (więc nie wykładaj słów, jak karty / w pasjansów powrotnej nudzie: / tak / czy / nie — / tak / czy / nie — / bo każde słowo jest właśnie tyle warte / ile jest warte dla każdego z ludzi — [przypis edytorski]

przed tak ogromną widownią obwoływałeś każdy rodzaj jej myśli po dwa obole od sztuki — odniesienie do budzącego tutaj oburzenie filozofów dialogu Lukiana Wyprzedaż typów życia w powiązaniu z uwagą Filozofii na temat wyśmiewania jej w komediach: wystawiane w Atenach widowiska, początkowo bezpłatne jako część obrzędów kultowych, stały się tak popularne, że epoce klasycznej władze miasta pobierały opłatę za wstęp w wysokości dwóch oboli, przy czym najbiedniejsi obywatele mogli otrzymać zasiłek teatralny na pokrycie kosztów biletów. [przypis edytorski]

przed tem (starop.) — dziś: przedtem. [przypis edytorski]

przed tobąm nie składał — nie składałem przed tobą: przykład ruchomej końcówki czasownika; por. nadaremniem badał. [przypis edytorski]

przed trzydziestu laty — tekst pochodzi z 1913 r., Placówka ukazała się w 1884 r. [przypis edytorski]

Przed Twe ołtarze (…) Ojczyznę wolną racz nam wrócić — opublikowany 20 lipca 1816 r. w „Gazecie Warszawskiej” pierwotny tekst autorstwa Alojzego Felińskiego zatytułowany Pieśń narodowa za pomyślność króla miał nawiązywać do ang. pieśni God save the King; wskazywał na to refren: „Przed Twe ołtarze zanosim błaganie/ Naszego Króla zachowaj nam Panie”. Wyrażało się w nim legalistyczne stanowisko aprobujące władzę Aleksandra I w Królestwie Polskim, reprezentowane jednak jedynie przez część społeczeństwa. W lutym 1817 r. „Pamiętnik Warszawski czyli Dziennik Nauk i Umiejętności” opublikował wersję hymnu Antoniego Goreckiego pod znaczącym tytułem Hymn do Boga o zachowaniu wolności. Gorecki prezentował pogląd, że wartością jest nie tyle zachowanie króla, ile wolności, stąd refren: „Niesiemy modły przed Twoje ołtarze,/ zostaw nas Panie przy wolności darze”. Prośba o wolność z refrenu Goreckiego pozostała na stałe jako modyfikacja tekstu; podobnie dwie ze strof jego hymnu. Jeszcze w 1817 r. zmieniono drugi wers refrenu na: „Naszą ojczyznę racz nam wrócić, Panie”. Wkrótce pieśń stała się deklaracją nieposłuszeństwa wobec oficjalnej władzy; w 1862 r. została zakazana w zaborze ros., śpiewali ją uczestnicy powstania styczniowego, przez co zyskała miano „Marsylianki 1863 roku”. Później śpiewano „Boże coś Polskę” podczas okupacji hitlerowskiej oraz w czasie stanu wojennego w latach 80. XX w. Po roku 1989 zmieniono ponownie refren, zastępując frazę „racz nam wrócić” słowem „pobłogosław”. [przypis edytorski]

przed tym gorzem (daw.) — przed tym nieszczęściem. [przypis edytorski]

przed wieki — daw. forma N.lm; dziś: przed wiekami. [przypis edytorski]

przed wieki — dziś popr. forma N. lm.: przed wiekami. [przypis edytorski]

przed wieki — dziś popr. forma N.lm: przed wiekami. [przypis edytorski]

przed wieki — dziś popr. N.lm: przed wiekami. [przypis edytorski]

przed wieki — dziś: przed wiekami. [przypis edytorski]

przed wieki — tu daw.: przed wiekami. [przypis edytorski]

przed więcej jak sto laty — ponad sto lat temu. [przypis edytorski]

przed Wojciecha — tj. przed dniem św. Wojciecha, obchodzonym w kościele katolickim 23 kwietnia. [przypis edytorski]

przed wojną — mowa o I wojnie światowej. [przypis edytorski]

przed wroty — dziś popr. forma N. lm: przed wrotami. [przypis edytorski]

przed wrotyma — dziś popr. forma Msc.lm: przed wrotami. [przypis edytorski]

przed (…) zwierzęty — dziś popr. forma N. lm: zwierzętami. [przypis edytorski]

przedać (daw.) — dziś: sprzedać. [przypis edytorski]

przedać (daw., gw.) — sprzedać. [przypis edytorski]

przedać (daw.) — sprzedać. [przypis edytorski]

przedać (daw.) — sprzedać. [przypis edytorski]

przedać (daw.) — sprzedawać. [przypis edytorski]

przedać — dziś popr.: sprzedać. [przypis edytorski]

przedać — dziś: sprzedać. [przypis edytorski]

przedać (przestarz.) — sprzedać. [przypis edytorski]

przedający (daw.) — sprzedający. [przypis edytorski]

przedajny (daw.) — skorumpowany. [przypis edytorski]

przedajnych — dziś popr.: sprzedajnych. [przypis edytorski]

przedaną będzie (daw. forma) — dziś: będzie sprzedana. [przypis edytorski]

przedawać (daw.) — sprzedawać. [przypis edytorski]

przedawać na funt — sprzedawać na wagę. [przypis edytorski]

przedaż — dziś popr.: sprzedaż. [przypis edytorski]

przedaż — dziś: sprzedaż. [przypis edytorski]

przedchorągiewny — rycerz walczący w pierwszym szeregu, przed sztandarem chorągwi (dawnej jednostki wojskowej), do której należy. [przypis edytorski]

przeddyluwialny a. predyluwialny (z łac.) — przedpotopowy. [przypis edytorski]

przeddziad (daw.) — pradziad. [przypis edytorski]

przeddziad — pradziad. [przypis edytorski]

przede dniem (daw.) — przed świtem. [przypis edytorski]

przededniem (starop.) — przed świtem. [przypis edytorski]

przedeklinować — tu: przejść systematycznie, według kolejności. [przypis edytorski]

przedemną (starop. forma) — dziś popr.: przede mną. [przypis edytorski]

przedemną (starop. forma ort.) — dziś popr.: przede mną. [przypis edytorski]

przedeń (starop. forma) — przed nim. [przypis edytorski]

przedeń (starop. forma) — tu skrót od: przed nią. [przypis edytorski]

przedkładać (daw.) — wyjaśniać. [przypis edytorski]

przedkładać — tłumaczyć, wyjaśniać. [przypis edytorski]

przedłożenie (daw.) — propozycja, wniosek. [przypis edytorski]

przedłożył — u Cylkowa: 'przełożył'; uzasadnienie korekty: doprecyzowanie znaczenia i uniknięcie dwuznaczności, 'przełożyć' kojarzy się z bardziej fizyczną aktywnością przekładania przedmiotu na inne miejsce, czasownik w użyty oryginale oznacza 'postawił/położył'. [przypis edytorski]

przedłużyli — jeśli przedłuży (czasownik z partykułą -li). [przypis edytorski]

Przedmieścia Saint-Antoine i Temple (fr. Faubourg Saint-Antoine oraz Faubourg-du-Temple) — dawne przedmieścia Paryża, powstałe poza murami miejskimi, wokół opactwa Saint-Antoine-des-Champs oraz wzdluż drogi prowadzącej od miejskiej bramy Temple. [przypis edytorski]

przedmieście Saint-Germain — lewobrzeżna dzielnica Paryża, od poł. XVIII w. zamieszkiwana przez arystokrację. [przypis edytorski]

przedmiot — temat. [przypis edytorski]

„Przedmoście Rumuńskie” — Koncepcja „Przedmościa Rumuńskiego” zakładała, w przypadku konieczności odwrotu z linii Wisły pod naciskiem niemieckim, obronę Małopolski południowo-wschodniej w oparciu o granice z Węgrami i Rumunią. Rubież ta musiała być bezwzględnie utrzymana, aby możliwe było ustanowienie szlaków komunikacji i dostaw zaopatrzenia od zachodnich sojuszników. Plany obrony „Przedmościa Rumuńskiego” stały się nieaktualne po 17 września 1939 r., gdy na obszar ten wkroczyła Armia Czerwona. [przypis edytorski]

Przedmowa do nowego wydania Reja — jest to przedmowa do warszawskiego wydania z 1828 r., stanowiącego pierwszą osobną publikację Żywota człowieka poczciwego Mikołaja Reja (poza zbiorem tekstów zatytułowanym Źwierciadło albo kstałt, w którym każdy stan snadnie się może swym sprawam jako we źwierciedle przypatrzyć). [przypis edytorski]

Przedmowa. Józef Tretiak — autorem tej części, w źródle umieszczonej przed tekstem Goszczyńskiego jako Wstęp, a w niniejszym wydaniu przeniesionej na koniec publikacji jest historyk literatury Józef Tretiak (1841–1923), profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. [przypis edytorski]

przedmowę, w jaką zaopatrzył — dziś popr.: przedmowę, w którą zaopatrzył. [przypis edytorski]

przedni (daw.) — znakomity. [przypis edytorski]

przedni — tu: w dobrym gatunku. [przypis edytorski]

przednia antygwardia — przednia straż. [przypis edytorski]

przedniejszy (starop.) — daw. forma przym. lm; dziś: przedniejsi. [przypis edytorski]

przedniejszy (starop. forma) — dziś M.lm: przedniejsi. [przypis edytorski]

przedniejszy (starop. forma) — dziś popr. forma lm: przedniejsi. [przypis edytorski]

przedniejszy (starop. forma) — przedniejsi. [przypis edytorski]

przedniejszy (starop. forma) — przedniejsi [wodzowie]. [przypis edytorski]

przednieyszy (starop. forma) — przedniejsi (lm). [przypis edytorski]

przednio, a. przednie (daw.) — przede wszystkim, głównie; szczególnie. [przypis edytorski]

przednio (daw.) — znakomicie. [przypis edytorski]

przednówek — czas głodu na przedwiośniu i wiosną, kiedy kończą się zapasy jedzenia dla ludzi i paszy dla bydła. [przypis edytorski]

przednówek — czas głodu na przedwiośniu i wiosną, kiedy kończą się zapasy jedzenia dla ludzi i paszy dla bydła. [przypis edytorski]

przednówek — czas przed nowymi zbiorami na roli, okres głodu na przedwiośniu i wiosną, kiedy kończą się zapasy jedzenia dla ludzi i paszy dla bydła. [przypis edytorski]

przednówek (daw.) — czas oczekiwania na nowe zbiory przy kończących się zapasach ze zbiorów poprzednich. [przypis edytorski]

przednówek (daw.) — czas przed nowymi zbiorami do pierwszych żniw. [przypis edytorski]

przednówek (daw.) — okres przed nowymi zbiorami, kiedy już kończą się zapasy z poprzednich plonów; zwykle okres ten wypadał na przełomie zimy i wiosny (przedwiośnie), lecz określenie nie jest precyzyjne i jego konkretne znaczenie zależało zarówno od zamożności gospodarza, jak i sposobu uprawy (np. stosowania lub nie odmian ozimych itp.). [przypis edytorski]

przednówek — dawniej najtrudniejszy do przetrwania na wsi okres, po zimie (w czasie której ludzie żywili się zapasami zebranymi jesienią), a przed nowymi zbiorami. [przypis edytorski]

przednówek (gw.) — okres tuż przez pierwszymi żniwami. [przypis edytorski]

przednówek — okres przed nadchodzącymi zbiorami, gdy zazwyczaj kończą się zeszłoroczne zapasy. [przypis edytorski]

przednówek — okres przed nowymi zbiorami; dawniej najtrudniejszy do przetrwania na wsi okres, kiedy po zimie kończyły się zapasy żywności ze zbiorów zebranych jesienią, a nie można było jeszcze zebrać nowych plonów. [przypis edytorski]

przednówek — okres przed nowymi zbiorami, przypadający zwykle pod koniec zimy, na przedwiośniu; spożywano wtedy resztki zapasów jedzenia z poprzedniego roku, zanim można było zebrać pierwsze plony w roku nowym. [przypis edytorski]

przednówek — okres przed nowymi zbiorami. [przypis edytorski]

przednówek — okres przed pierwszymi po zimie zbiorami, zagrażający chłopom głodem. [przypis edytorski]

przednówek — okres przed wiosennymi zasiewami, kiedy chłopom z reguły kończyły się zimowe zapasy żywności. [przypis edytorski]

przedolić (neol.) — przetrwać, przeżyć dolę. [przypis edytorski]

przedonegdaj (daw.) — przedwczoraj. [przypis edytorski]

przedpotopowy — pochodzący z dawnej epoki. [przypis edytorski]

przedrażniony — dziś popr.: rozdrażniony a. przewrażliwiony. [przypis edytorski]

przedruki belgijskie — brak odpowiednich umów międzypaństwowych powodował, że poczytne powieści wydawane w odcinkach w prasie francuskiej były na bieżąco składane do druku w Belgii, w której jednym z języków jest francuski, i wydawane w postaci książki zaraz po opublikowaniu ostatniego odcinka, bez wiedzy i zgody autorów i bez płacenia im honorariów; praktyka ta pozbawiała autorów, również Balzaca, dodatkowych dochodów. [przypis edytorski]

przedrzeźniać twoją Mitrę chaldejską, natrząsać się z obwisłych rękawów wschodniej szaty — w Historii cesarstwa rzymskiego (łac. Historia post Marcum Aurelium) Herodian pisał o strojach Heliogabala: „występował publicznie w stroju barbarzyńskim, przybrany w purpurową, złotem przetykaną szatę, z rękawami do stóp sięgającymi, przy czym nogi jego od bioder aż do końców palców okrywało odzienie również z purpurowej, złotem przetykanej tkaniny; głowę zdobił wieniec ze sztucznych kwiatów wysadzanych drogimi kamieniami (…) można było porównać tego młodzieńca z Dionizosem przedstawianych na pięknych obrazach” (tłum. L. Piotrowicz, Wrocław 1963); ten sam autor, opisując wjazd piętnastolatka, który został cesarzem najpotężniejszego imperium, zaznacza, że ukazał się ludowi w purpurowo-złotej szacie kapłana Baala, w makijażu („uszminkowany jak dziewczyna”), w perskiej tiarze na głowie (tj. we wspomnianej w Irydionie Krasińskiego „mitrze chaldejskiej”), a jego dłonie, ramiona, szyja i uszy ozdobione były obficie mieniącymi się blaskiem szlachetnymi kamieniami ujętymi w formę sznurów, pierścieni, kolczyków, wisiorków, i nausznic. Lampridiusz natomiast (Żywoty cesarzy od Hadriana do Numeriona, łac. Scriptores Historiae Augustae) pisze, że Heliogabal „Używał tuniki całej złotej, używał również purpurowej i perskiej, z drogimi kamieniami (…) Drogie kamienie, i to ryte, nosił nawet w sandałach. Wzbudzało to ogólny śmiech, bo w drogich kamieniach, które pokrywały mu stopy, nie można było dostrzec dzieł sztuki snycerskiej znakomitych artystów. Chciał też używać diademu wysadzanymi drogimi kamieniami, by piękniej wyglądać i jeszcze bardziej upodobnić swą twarz do twarzy kobiecej” (tłum. Hanna Szelest, Warszawa 1966). [przypis edytorski]

przedrzeźniają się publiczności (daw.) — dziś z czasownikiem niezwrotnym i D. (zam. C.): przedrzeźniać kogo. [przypis edytorski]

przedsie a. przedsię (starop.) — przecież, jednak, a jednak. [przypis edytorski]

przedsie a. przedsię (starop.) — przecież. [przypis edytorski]

przedsienie — przedpokój, poczekalnia. [przypis edytorski]

przedsień — przednia część sieni, przedsionek. [przypis edytorski]

Przedsię cię to [przyrodzenie] pociągnie na swoje ćwiczenie — jednak natura (czyli starop. „przyrodzenie”) pociągnie cię w swoją stronę, ku swoim, właściwym sobie sprawom. [przypis edytorski]

przedsię (daw.) — jednak. [przypis edytorski]

przedsię (daw.) — przecież; a jednak. [przypis edytorski]

przedsię (daw.) — przecież, a jednak. [przypis edytorski]